پارسْ‌آباد، شهرستان و شهری در استان اردبیل.
شهرستان پارس‌آباد: این شهرستان از شمال به جمهوری آذربایجان، از جنوب‌شرقی به شهرستان بیله‌سوار، از جنوب به شهرستان گِرمی و از غرب به شهرستان کلیبر(در استان آذربایجان شرقی) محدود است(نقشه). این شهرستان از دو بخش مرکزی و اصلاندوز، دو شهر به نامهای پارس‌آباد و اصلاندوز و ٥ دهستان تشکیل شده است(نشریه...، ٨). شهرستان پارس‌آباد تا خرداد ١٣٧٠ش یکی از بخشهای شهرستان مغان در آذربایجان شرقی بود(فرهنگ...، ٣/٤١)، اما در ١٣٧٢ش پس از تشکیل استان اردبیل، در شمار یکی از شهرستانهای این استان درآمد(زنده‌دل، ٣/٢٦؛ نک‌: ه‌ د، اردبیل).
این شهرستان جلگه‌ای و دشتی است و ارتفاعات قابل ملاحظه‌ای ندارد. بلندترین نقطۀ آن قلۀ اصلاندوز با ٦٥٠متر ارتفاع(جعفری، کوهها...، ٦٥)است؛ تپۀ نادری نیز که در ١١٤٨ق نادرشاه افشار در آنجا تاج‌گذاری نمود، در این شهرستان قرار دارد(خاماچی، ٢٤٩؛ افشار، ١/٣٥١؛ نک‌: خلیلی، ٤٦٦). رود ارس که بین ایران و جمهوری آذربایجان واقع است و از کوههای بینگول داغ ترکیه سرچشمه می‌گیرد، پس از آنکه زمینهای کشاورزی این شهرستان را به وسیلۀ کانالهای تعبیه شده در سد میل ـ مغان آبیاری می‌کند، به دریای خزر می‌ریزد(جعفری، رودها...، ١٠٤؛ خاماچی، همانجا). هوای پارس‌آباد در تابستانها گرم، و در زمستانها معتدل و مطبوع است(همو، ٢٤٨). زمستانهای ملایم این منطقه سبب شده است که ایلهای متعددی از جمله شاهسون و ارسباران، قشلاق خود را در این منطقه سپری کنند(نک‌: شهبازی، ١٤٠).
اقتصاد شهرستان پارس‌آباد بر کشاورزی، دامداری و تولید برخی کالاهای صنعتی استوار است. این شهرستان به سبب دارا بودن آب و هوای مساعد و اراضی حاصل‌خیز، از قطبهای کشاورزی استان اردبیل به‌شمار می‌رود. کشت‌کاری در پارس‌آباد به دو طریق آبی ودیمی صورت می‌گیرد(فرهنگ، همانجا). از عمده‌ترین فرآورده‌های کشاورزی این منطقه غلات، پنبه، چغندرقند، دانه‌های روغنی، علوفه و محصولات جالیزی و اقسام میوه‌هاست(خاماچی، ٢٥٠). دامداری نیز در پارس‌آباد به سبب غنی بودن مراتع رونق فراوان دارد(فرهنگ، ٣/٤١-٤٢).
این شهرستان با داشتن دو سردخانه دومین تولیدکنندۀ گوشت قرمز در استان اردبیل است(نک‌: آمارنامه...، ٣٣٥). از صنایع مهم آن می‌توان کارخانه‌های وابسته به سازمان کشت و صنعت، کارخانه‌های قند، پنبه‌پاک‌کنی، کمپوت و مرباسازی و کارخانۀ تولید لبنیات را برشمرد(خاماچی، همانجا).
بنابرسرشماری ١٣٧٥ش جمعیت این شهرستان ٨٨٧‘١٣٨ نفر بوده است که ٣٢٣‘٦٣ نفر از آنان ساکن مناطق شهری، ٣٠٩‘٧٣ نفر ساکن مناطق روستایی و بقیه کوچنده بوده‌اند(سرشماری، شناسنامه، یازده). اهالی این منطقه به زبان ترکی سخن می‌گویند(فرهنگ، ٣/٤١؛ صفری، ٢/٦٢).
شهر پارس‌آباد: این شهر که مرکز شهرستان پارس‌آباد است، در°٤٧و´٥٥ طول شرقی و°٣٩و´٣٩ عرض شمالی(پاپلی، ١٢١) و در ارتفاع حدود ٧٠متری از سطح دریا(جعفری، دائرةالمعارف...، ٢٤٠)قرار گرفته، و در ١١٤کیلومتری شمال گرمی و در مسیر راه اصلی گرمی ـ صفرلو واقع شده است(فرهنگ، ٣/٤٢). جمعیت شهر پارس‌آباد بنابرسرشماری ١٣٧٥ش ٤٨٥‘٦٠ نفر بوده است(سرشماری، نتایج، سی‌ونه).
پارس‌آباد تا ١٣٤٠ش آبادی کوچک و گمنامی در دشت مغان بود، ولی به سبب موقعیت خاص منطقه‌ای، قرارگرفتن در نوار مرزی، وجود خاک حاصل‌خیز و مراتع عالی، احداث سدمیل ـ مغان در اصلاندوز بر رودخانۀ ارس و احداث کارخانه‌های متعدد رو به توسعه و آبادانی نهاد(خاماچی، ٢٥١). این منطقه، ابتدا به نام مهندس پارسا، رئیس شرکت شیار که نخستین‌بار به آبادانی و عمران آنجا پرداخت، پارسا‌آباد و تدریجاً به پارس‌آباد شهرت یافت(همو، ٢٤٨؛ نوبان، ١٢٩؛ جهانبانی، ٨٥؛ دربارۀ پیشینۀ تاریخی پارس‌آباد، نک‌: ه‌ د، مغان).
مآخذ: آمارنامۀ استان اردبیل(١٣٧٧ش)، سازمان برنامه و بودجه، تهران، ١٣٧٨ش؛ افشار سیستانی، ایرج، نگاهی به آذربایجان شرقی، تهران، ١٣٦٩ش؛ پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛ جعفری، عباس، دائرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٩ش؛ همو، رودها و روزنامۀ ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛ همو، کوهها و کوه‌نامۀ ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛ جهانبانی، امان‌الله، مرزهای ایران و شوروی، تهران، ١٣٣٦ش؛ خاماچی، بهروز، فرهنگ جغرافیایی آذربایجان شرقی، تهران، ١٣٧٠ش؛ خلیلی عراقی، محمدرضا، خاطرات سفر آذربایجان و کردستان، تهران، ١٣٢٨ش؛ زنده‌دل، حسن، مجموعۀ راهنمای جامع ایرانگردی (استان اردبیل)، تهران، ١٣٧٧ش؛ سرشماری عمومی نفوس و مسکن(١٣٧٥ش)، شناسنامۀ آبادیهای کشور، شهرستان پارس‌آباد، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛ همان، نتایج تفصیلی، شهبازی، عبدالله، مقدمه‌ای بر شناخت ایلات و عشایر، تهران، ١٣٦٩ش؛ صفری، بابا، اردبیل در گذرگاه تاریخ، تهران، ١٣٥٣ش؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧١ش؛ نشریۀ دفتر تقسیمات کشوری، معاونت سیاسی وزارت کشور، تهران، ١٣٧٩ش، شم‌ ٢؛ نقشۀ تقسیمات کشوری ایران، گیتاشناسی، تهران، ١٣٧٧ش، شم‌ ١٢٥؛ نوبان، مهرالزمان، نام‌ مکانهای جغرافیایی در بستر زمان، تهران، ١٣٧٤ش.
شیواجعفری