بینالود، رشته کوهی به طول ١٢٥کم‍ در شمال خراسان، حدفاصل شهرستانهای مشهد و نیشابور که در امتداد رشته کوه البرز واقع، و از شمال غربی تا جنوب شرقی کشیده شده است. بلندترین قلۀ آن موسوم به بینالود با ارتفاع ٦١٥٣ متر در محدودۀ شهرستان نیشابور، بخش تخت جلگۀ دهستان فیروزه قرار دارد(فرهنگ جغرافیایی کوهها...، ٤/٣٠). دیگر قله‌های مهم این رشته کوه شیرباد (ارتفاع: ٢٠٠٣متر) و زرگران (ارتفاع: ١٠٠٣متر) است که در جنوب قلۀ بینالود قرار دارند(جعفری، ١٢٦).
رشته کوه بینالود رشته‌کوه البرز را به کوههای پارُپامیسوس در هندوکش متصل می‌کند(ایرانیکا، IV/٢٦١). این کوهها از نظر سنگها بسیار رنگارنگ، و از نظر زمین‌شناسی و چین‌خوردگی و کوه‌زایی، متنوع‌اند و در آن چینهای هشتی١ بسیاری وجود دارد. وضع طبقات در این کوهها، هرچه به سمت شمال می‌رود، ساده‌تر می‌شود و طبقات قدیم(ژورا) به تدریج جای خود را به طبقات جدیدتر می‌دهد، به طوری که طبقات لایه‌های مجاور قراقوم منحصراً از رسوبات دوران سوم است(پتروف، ٢٦، ١٥١). این رسوبات که تقریباً در همه‌جای این رشته‌کوه دیده‌می‌شود، از نوع اپی‌کنتینانتال پالئوزویک است(درویش‌زاده، ٢٥١).
سنگهای موجود در بینالود بیشتر از نوع شیستهای سیاه رنگ ژوراسیک است که به وسعت ٢٥٠ کم‍ ٢، در سرتاسر ارتفاعات بینالود تا ناحیۀ مشهد گسترش دارد. این نوع سنگها به دلیل داشتن شکافهای فراوان، جزو سنگهای نیمه نفوذپذیر، و منبع مناسبی برای ذخیرۀ آب زیرزمینی به شمار می‌روند(مبشری، ٧/٢٢٤). رشته‌کوه بینالود در معرض فعالیتهای زمین‌ساختی و در شمار مناطق زلزله‌خیز است.
در کوههای بینالود معادن مختلفی وجود دارد که از آن جمله است: معدن طلای قدیم نزدیک طرقبه، معادن مرمر نزدیک شاندیز، زغال‌سنگ در حدود فریزی، و مس و سرب در نزدیک ناحیه‌ای به نام بار؛ همچنین ذخایر اندکی از آلومنیم در ارتفاعات شمالی نیشابور به نام مهرآباد کشف شده است(مشهد...٢، ٤٢٢). مهم‌ترین و غنی‌ترین معدنی که در این رشته کوه وجود دارد، معدن فیروزه است که در حوالی روستای معدن از توابع دهستان بار شهرستان نیشابور استخراج می‌شود(فرهنگ جغرافیایی ایران، ٩/٤٠١).
کوههای بینالود با وجود بارندگی اندک، دارای مراتع سرسبز به ویژه در ارتفاعات ٨٠٠١ تا ٧٠٠٢ متری است و در فصل ییلاق، عشایر کوچنده، مانند توپکانلوها و رانلوها به این منطقه کوچ می‌کنند(کیهان، ١/٤٣؛ بابلی، ٣٣؛ توحدی، ١٧١، ٢١٢، ٢٣٣). کلیۀ آبریزهای شمالی این کوهستان به کشف رود و آبریزهای جنوبی آن به کال شور می‌ریزند(فرهنگ جغرافیایی کوهها، همانجا). مهم‌ترین رودها و ریزآبهای بینالود اینهاست: فاروب رمان، دیزآباد، چناران، گرینه، درود، بوران و بهارآب خروین، و شورآباد(ثقةالاسلامی، ٦٧).
پیشینۀ تاریخی: کهن‌ترین متنی که از این کوه نام برده، یشتهاست. از این کوه در زامیادیشت با نام رِئُوَنْتَ(یشتها، ٢/٣٣٠) و در بندهش با نام ریوند یاد شده است(ص ٧١-٧٢). ریوند در زبان اوستایی شکوهمند، تابان، دارا و بخشندۀ دارایی معنی می‌دهد(بهرامی، ٣/١١٩٦) و در مواضعی از اوستا چون صفت برای اشخاص، ایزدان و اهوره‌مزدا به کار رفته است(پورداود، ٢/٣٣٠؛ اوشیدری، ٢٩٣).
در بندهش آمده است که آتشکدۀ آذربرزین مهر برفراز بینالود قرار دارد(ص٧٢). این آتشکده یکی از ٣ آتشکدۀ مقدس دورۀ ساسانیان، و خاص طبقۀ کشاورزان بوده است(اشیدری، همانجا). ظاهراً به واسطۀ وجود این مکان مقدس که از دیگر جاها به زیارت آن می‌شتافتند، شهری نیز به نام ریوند نزدیک این کوه بنا شد که تا اواخر سدۀ ٤ق هنوز پابرجا بوده است(مقدسی، ٤٣٥). ریوند یکی از ٤ طسوج(ناحیه) نیشابور به شمار می‌رفته است(ابن‌رسته، ١٧١؛ مقدسی، ٣٠٠؛ مارکوارت، ٧٤). مقدسی ریوند را ناحیه‌ای آباد با باغها و کشتزارهای پرمحصول وصف کرده، و از معدن فیروزه و نیز از مسجد آن و نهر آبی که این شهر را به دو نیم می‌کرده، یاد کرده است(٣١٦-٣١٧، ٣٢٦).
مآخذ: ابن رسته، احمد، الاعلاق النفیسة، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٩١م؛ اوشیدری، جهانگیر، دانشنامۀ مزدیسنا، تهران، ١٣٧١ش؛ بندهش، ترجمۀ مهرداد بهار، تهران، ١٣٦٩ش؛ بهرامی، احسان، فرهنگ واژه‌های اوستایی، تهران، ١٣٦٩ش؛ پاپلی یزدی، محمدحسین، کوچ‌نشینی در شمال خراسان، مشهد، ١٣٧١ش؛ پتروف، م. پ.، مشخصات جغرافیای طبیعی ایران، ترجمۀ حسین گل گلاب، تهران، ١٣٣٦ش؛ پورداود، ابراهیم، حاشیه بر یشتها(هم‍(؛ توحدی، کلیم‌الله، حرکت تاریخی کرد به خراسان در دفاع از استقلال ایران، مشهد، ١٣٦٤ش؛ شم‍ ٤-٥؛ جعفری، عباس، کوهها و کوه‌نامۀ ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛ درویش‌زاده، علی، زمین‌شناسی ایران، تهران، ١٣٧٠ش؛ فرهنگ جغرافیایی ایران(آبادیها)، استان نهم، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٢٩ش؛ فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور، تهران، ١٣٧٩ش؛ کیهان، جغرافیای مفصل ایران، تهران، ١٣١٠ش؛ مبشری، فریدون و رحیم اتحاد، ارزیابی وضع موجود و امکانات توسعۀ منابع آب، تهران، ١٣٥١ش؛ مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٩م؛ یشتها، ترجمۀ ابراهیم پورداود، به کوشش بهرام فره‌وشی، تهران، ١٣٥٦ش؛ نیز:
Iranica; Markwart, J., Ērānahr, Berlin, ١٩٠١; Meshed and Northeastern Iran, ed. L. W. Adamec, Araz, ١٩٨١.
محسن سلیمان

a