دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٣٧٠

بیره، یا البیره، شهری کهن در نزدیکی رام‌الله، واقع در کرانۀ غربی رود اردن و در ١٣ کیلومتری شمال غربی بیت‌المقدس.
دربارۀ وجه تسمیۀ البیره اتفاق نظر وجود ندارد؛ بعضی این نام را برگرفت از واژۀ کنعانی بیره١ به معنی چاهها، یا واژۀ آرامی بیرتا٢ به معنی قصر یا قلعه دانسته‌اند که در عربی الف و لام گرفته است(فریحه، ٣٩؛ شراب، ٢١٤). برخی به دلیل وجود مکانهایی به همین نام در نقاطی دیگر(مثلاً: دباغ، بلادنا...، ٥(٢)/١٤، ٣٨، ٢٣١) که زمانی ساکنان آن عموماً به آرامی سخن می‌گفتند، وجه دوم را ترجیح داده‌اند(EI٢, I/١٢٣٣). با این حال، برخی پژوهشگران البیره را برگرفته از نام عشیرة البیره در این نقاط دانسته‌اند(دیب، ٨٦-٨٧).
بیره در شرق رام‌الله واقع است(ابوالسعود، ٢١٣، نقشه؛ ابوحمود، ٤٠). محله‌های این دو شهر جنان به یکدیگر پیوسته است که گویی هر دو، یک شهر به‌شمار می‌آیند که نمی‌توان این دو شهر را از هم جدا دانست(دباغ، همان، ٧(٢)/٢٥٨؛ فرحان، «رام‌الله...»، ٢٨٥، ٢٨٧). امروزه هنگامی که از رام‌الله سخن می‌رود، بجز برخی خصوصیات تاریخی، بیره را نیز در برمی‌گیرد(آغا، ٦٩-٧٠؛ نحال، فلسطین...، ٢١٤). از بیره تا فرودگاه بین‌المللی قدس در جنوب هم ساختمانها پیوسته است(فرحان، همان، ٢٨٧).
بیره در قلب سرزمین فلسطین و در میان سلسله جبالی که از شمال به جنوب کشیده شده، واقع است. پستی و بلندیها در این منطقه معتدل‌تر و بسیار کمتر از منطقۀ شمالی است. این شهر از شرق به منطقۀ غور و از غرب به دشت ساحلی محدود می‌شود(همان، ٢٨٥). بیره در ارتفاع ٨٨٤متری از سطح دریا واقع است و کوههای قدس، از جمله ارتفاعات شیخ نجم، شیخ شیبان، شیخ یوسف و شیخ عبدالله از شرق تا شمال غربی آن را احاطه می‌کنند(موسوعه...، ١/٤٨٠).
تاریخ شهر به دورۀ کنعانیان باز می‌گردد، به عقیدۀ برخی محققان، بیره در محل شهر بیئروت بنیاد گردیده است(دباغ، همان، ٨(٢)/٢٥٦؛ ابوالسعود، ٢٢٠). گفته می‌شود: در اواخر سدۀ ١٨ق‌م، ابراهیم(ع) وقتی از اور به سرزمین کنعان رسید و آهنگ مصر کرد، از بیره گذشت(آغا، ٧١؛ فرحان، همان، ٢٨٧). این شهر در روزگار چیرگی رومیها بر آن بیریا٣ نام داشت و در تقسیمات اداری از توابع بیت‌المقدس به‌شمار می‌رفت. سپس این نام به البیره تغییر یافت(دباغ، همان، ٨(٢)/٢٥٦؛ ابوالسعود، همانجا؛ ابوفرده، ١٨).
پس از آنکه مسلمانان شام را فتح کردند، بیره جزو قلمرو اسلامی گردید و قبایل عرب در آنجا ساکن شدند(فرحان، همانجا). بیره از جمله شهرها و روستاهایی است که در دورۀ اموی از آنها یاد شده است(دباغ، الموجز...، ٣٢١-٣٢٢).
در ٤٩٢ق/١٠٩٩م کمی پیش از سقوط بیت‌المقدس، بیره به دست صلیبیان افتاد و همچون رام‌الله، برای مدتی به مستعمره‌ای زراعی بدل گردید(فرحان، همانجا؛ ابوالسعود، ٢٢٠-٢٢١). در ٥٤١ق/١١٤٦م صلیبیان در بیره قلعه‌ای کوچک و یک کلیسا بنا کردند که آثار آن تا به امروز باقی است. آنان همچنین سرایی برای اقامت زایران بیت‌المقدس ساختند(دباغ، بلادنا، ٨(٢)/٢٥٧؛ شراب، ٢١٥).
در ٥٨٣ق/١١٨٧م، لشکریان صلاح‌الدین ایوبی پس از فتح بیت‌المقدس، بیره را نیز به تصرف درآوردند(عمادالدین، ١٩٨-١٩٩؛ فرحان، همان، ٢٩١). چندی پس از فتوحات پیاپی صلاح‌الدین، وقتی ملک‌کامل‌ایوبی(حک‌ ٦١٥-٦٣٥ق/١٢١٨-١٢٣٨م) به حکومت رسید، در ٦٢٦ق/١٢٢٩م با فرنگان از در سازش درآمد و بیت‌المقدس را به امپراتور فردریک تسلیم کرد، اما روستاهای متعلق به آن را برای خود محفوظ داشت و والی‌ای تعیین کرد که در بیره مستقر گردد و روستاها و نواحی تابع آن را اداره کند(ابن‌واصل، ٤/٢٤١). در سدۀ ٧ق/١٣م، بیره یکی از مراکز «شهسواران پرستشگاه» بود(دباغ، همانجا).
در ٩٢٣ق/١٥١٧م ترکان عثمانی ضمن پیشروی برای گرفتن بیت‌المقدس، بیره را تصرف کردند(فرحان، نیز ابوالسعود، همانجاها). در روزگار استیلای عثمانیان، بیره شهری عربی ـ اسلامی باقی ماند و عشایر و قبایل عرب در آنجا سکنا گزیدند که مشهورترین آنها جبره، یعاقبه، زعاریه و غزاونه بودند. در این دوره، عثمانیان از میان نیروهای تربیت‌یافتۀ منطقه گردان بیره را تشکیل دادند. این گروه احمد پاشا جزار(ه‌ م) والی عکا را در جنگ با ناپلئون بناپارت یاری کردند و سپس در نبرد میان لشکریان عثمانی با ابراهیم پاشا، حاکم مصر وارد جنگ شدند، اما وقتی ابراهیم پاشا منطقه را گرفت و قریۀ برج در نزدیکی بیره را ویران کرد، مردم بیره به سازش و پرداخت سربها تن دادند(فرحان، «رام‌الله»، ٢٩١-٢٩٢). در اواخر دورۀ عثمانی، بیره و جبل‌القدس با ٢١ روستا در شمار شهرستان بیت‌المقدس بود(ابوفرده، ١٨).
درزمان قیمومت انگلیسی بر فلسطین(١٩١٨-١٩٤٨م) بیره یکی از شهرستانهای تابع استان بیت‌المقدس(از استانهای شش‌گانه) بود(نحال، جغرافیة...، ١١٣). در این دوره، بیره همانند دیگر شهرهای فلسطین بر ضد اشغالگران به پا خاست. اما مقامات انگلیسی برخی شیوخ بیره را به مصر تبعید کردند، مردم بیره در قیامهای ١٣٠٠ و ١٣٠٨ش/١٩٢١ و ١٩٢٩م شرکت کردند و در اعتصاب ١٣١٥ش/١٩٣٦م و ٣سال مبارزۀ پی‌گیر پس از آن نقش فعال داشتند(فرحان، همان، ٢٩٢). در اواخر دورۀ قیمومت بریتانیا، شهرستان رام‌الله مشتمل بر دو شهر رام‌الله و بیره، و ٥٨ روستا بود(دباغ، همان، ٨(٢)/٢١٣؛ آغا، ٧٠).
در ١٣٢٧ش/١٩٤٨م، پس از آنکه برخی مناطق فلسطین به اشغال یهودیان درآمد، ساکنان مسلمان مناطق اشغالی به دیگر شهرها و از جمله به بیره کوچیدند(عارف، ٢/٤١٦، ٣/٦١٣-٦١٤). از آنجا که کمکها از طریق رام‌الله و بیره به بیت‌المقدس می‌رسید و ارتش عربی آنجا را مقر فرماندهی و عملیات خود کرده بود، در اردیبهشت ١٣٢٧/مۀ ١٩٤٨ هواپیماهای اسرائیلی این مناطق را بمباران کردند(همو، ٢/٤٨٣).
پس از جنگ جهانی اول، بسیاری از اهالی بیره برای تحصیل و کار به آمریکا مهاجرت کردند و در پی آن شهر بیره با سرمایۀ برگشتی مهاجران رونق گرفت و ساختمانها و خیابانها ساخته شد و مدارس توسعه یافت. مهاجرت پناهندگان فلسطینی پس از فاجعۀ ١٩٤٨م به بیره، نیز موجب افزایش جمعیت و تحول صنعتی و تجاری شهر و ایجاد تأسیسات مهم گردید(فرحان، قصة...، ٤٩-٥٠؛ ابوالسعود، ٤٢١؛ آغا، ٧٢؛ فرحان، «رام‌الله»، ٢٨٨، ٣٠٣-٣٠٤؛ قطب، ٥٣٩).
بیره در خرداد ١٣٤٦/ژوئن ١٩٦٧ به همراه دیگر شهرهای کرانۀ غربی به اشغال قوای اسرائیل درآمد(نک‌: نحال، فلسطین...، ٢١٣)و در کنار رام‌الله در تقسیمات جدید، موقعیتی ویژه یافت(فرحان، همان، ٣٢٢). پس از ١٣٤٦ش/١٩٦٧م که اسرائیل سیاست توسعه و یهودی‌سازی بیت‌المقدس را آغاز کرد(خطیب، ٩٠٢-٩٠٤؛ کسوانی، ٩٤٨)، بیره نیز شاهد افزایش ساخت و ساز شد و شهرکهای یهودی‌نشین در پیرامون آن احداث گردید(بنونیستی، ٧٥؛ عبدالسلام،٢٦٠)؛ با این همه، یهودیها در شهر اقامت ندارند(بسیسو، ٦٥٣).
خانه‌ها در بیره از سنگ و سیمان ساخته شده، و بسیاری از آنها با سنگهای رنگی مزین گردیده است(ابوالسعود، ٢٢٢). شهر دارای طرحی مستطیل شکل و شبکه‌ای از خیابانهای مستقیم و تقریباً عمود برهم است و در دو سوی شمال و جنوب در دو محور متقابل در مسیر راههای رام‌الله ـ نابلس و رام‌الله ـ بیت‌المقدس گسترش یافته است. در بیره مؤسسات وخدمات عمومی، مانند بازارهای تجاری، مدارس دولتی و ملی و مراکز بهداشتی، تأسیسات آب و برق و پست و تلفن وجود دارد و شهرداری بیره امور شهری را اداره، و خدمات گوناگون و مورد نیاز را ارائه می‌کند(موسوعه، ١/٤٨٠؛ ابوالسعود، ٢٢١-٢٢٢).
اساس اقتصاد بیره بر پایۀ کشاورزی استوار است. شرایط مساعد آب‌وهوایی و خاک حاصل‌خیز باعث رونق کشاورزی در بیره شده است. با این‌حال، کشاورزی در آن متأثر از محدودیت زمینهای هموار قابل کشت است(فرحان، همان، ٣١٢-٣١٤؛ موسوعه، ١/٤٨٠-٤٨١).
در بیره باغها و درختان میوه، به‌ویژه زیتون فراوان است و کشت و تولید حبوبات و سبزیجات نیز افزون بر حد نیاز رواج دارد؛ به گونه‌ای که در دهۀ ١٣٤٠ش/١٩٦٠م بیره با تولید حدود ٨٠٪ محصول زیتون و ٦٥٪ سبزیجات و میوۀ کشور اردن، در اقتصاد آن سهم داشت، زمینها به کمک آب چشمه‌ها و چاهها و منابع زیرزمینی آبیاری می‌شود. تولید محصول عمدۀ زیتون که با دو شیوۀ سنتی و نوین صورت می‌گیرد، به ایجاد کارگاههای کوچک روغن‌کشی کمک کرده است. بجز این، صنایع کوچک دستی و حِرَف سنتی، مانند ریسندگی، معرق‌کاری و پیکرتراشی، اگرچه به شکلی محدود و روبه رکود وجود دارد(موسوعه، ١/٤٨١؛ سحاب، ٦٨٧، ٩٢٩).
در بیره و اطراف آن آثار باستانی بسیاری دیده می‌شود(نک‌: دباغ، بلادنا، ٨(٢)/٢٦٣-٢٦٤). وجود غارها و ویرانه‌هایی که از روزگار باستان در تپه‌های پیرامون شهر به جای مانده است، از قدمت شهر حکایت می‌کند(موسوعه، ١/٤٨٠). در این غارها، مقابر صخره‌ای و مکانهایی محراب مانند و ادوات و بقایای استخوانها و چاهها و چشمه‌هایی به چشم می‌خورد که دیرینگی پاره‌ای از آنها به دورۀ یبوسیان(طایفه‌ای از کنعانیان) باز می‌گردد(همانجا؛ فرحان، همان، ٢٩١، ٢٩٨؛ ابوالسعود، ٢٢٢؛ شراب، ٢١٤-٢١٥).
در ٣ کیلومتری جنوب بیره تپۀ باستانی تل‌النصبه واقع است. در نتیجۀ حفریات باستان‌شناسی در آنجا آثاری به دست آمده است که به سالهای ٣٠٠٠ تا ٣٠٠ق‌م باز می‌گردد. در عصر برنز میانه ـ که دورۀ طلایی تل‌النصبه بود ـ دیواری به بلندی ١٣ تا ٢٣پا، این تل را در برمی‌گرفت که از سنگ آهکی و دارای برجهایی بود که استوارترین آنها کنار ورودیها قرار داشت و پیرامون بارو، خندقی حفر شده بود. تل‌النصبه تا سدۀ ١٢ق‌م که توسط یهودیان به رهبری یشوع ویران شد، برپا بود. در کنار برج شمالی، آثار معبد عشتاروت که بر دو ستون استوار بوده، کشف شده است. مجالس کاهنان معبد در گوشۀ جنوب غربی آن قرار داشت و حاجب برروی سنگی در کنار می‌نشست. این معبد کنعانی در نوع خود بی‌نظیر است(دباغ، همانجا؛ فرحان، قصة، ٣٨-٣٩؛ نحال، فلسطین، ٢١٤)، از برج وباروهای تل‌النصبه بر می‌آید که آنجا دژی نظامی بوده است(فرحان، «رام‌الله»، ٢٩١).
از دوران رومیها، سکه‌ها و ٣برکۀ آب باقی مانده است. در وسط شهر آثاری از کلیسایی بزرگ و کاروان‌سرایی ویران که به سبک رومی ساخته شده‌اند، دیده می‌شود(دباغ، همان، ٨(٢)/٢٦٣؛ فرحان، همان، ٢٩٨، قصة، ٣٨؛ ابوالسعود، همانجا).
از دورۀ اسلامی، ابنیه‌ای مانند مسجد، قبور و مقامهای اولیا در بیره برجای مانده است که شاید بارزترین آنها، بخشی از مسجد جامع قدیم شهر است. سکه‌هایی متعلق به دورۀ امویان و عباسیان نیز در بیره یافت شده است(فرحان، «رام‌الله»، نیز ابوالسعود، همانجاها).
سکنۀ بیره را عربها تشکیل می‌دهند و جمعیت شهر از حدود هزار نفر در ١٩١٢م(دباغ، همان، ٨(٢)/٢٥٧-٢٥٩) به بیش از ٣٠هزار نفر در ١٣٦٤ش/١٩٨٥م افزایش یافته است و بسیاری از پناهندگان فلسطینی، جذب اردوگاه بزرگ امعری در آنجا شده‌اند(قطب، ٤١٥؛ قس: فرحان، همان، ٣٠٠-٣٠١؛ شراب، ٢١٥).
مآخذ: آغا، نبیل خالد، مدائن فلسطین، بیروت، ١٩٩٣م؛ ابن واصل، محمد، مفرج الکروب، به کوشش حسنین محمد ربیع، قاهره، ١٩٧٢م؛ ابوحمود، قسطندی، نقولا، معجم اسماء المواقع الجغرافیة فی فلسطین، قدس، ١٩٨٤م؛ ابوالسعود، حاتم محیی‌الدین، مدن فلسطین، عمان، ١٩٩٣م؛ ابوفرده، فائز احمد، موسوعة عشایر و عائلات فلسطین، عمان، ١٩٩١م؛ بسیسو، فؤاد حمدی، «الاقتصاد العربی فی فلسطین فی عهد الانتداب البریطانی»، موسوعۀ خاص، ج١؛ بنونیستی، م.، الضقةالغربیة و قطاع غزة، ترجمۀ یاسین جابر، عمان، دارالشروق؛ خطیب، روحی، «تهویدالقدس»، موسوعۀ خاص، ج٦؛ دباغ، مصطفیٰ مراد، بلادنا فلسطین، بیروت، ١٩٧٤-١٩٨٦م؛ همو، الموجز فی تاریخ الدول العربیة، بیروت، دارالطلیعه؛ دیب، فرج‌الله صالح، معجم معانی و اصول و اسماءالمدن و القری الفلسطینیة، بیروت، ١٩٩١م؛ سحاب، فکتور، «الحیاة الشعبیة فی فلسطین»، موسوعۀ خاص، ج٤؛ شراب، محمد، معجم بلدان فلسطین، بیروت، ١٩٨٧م؛ عارف، النکبة، بیروت، ١٩٥٦م؛ عبدالسلام، عادل، «المیاه فی فلسطین»، موسوعة خاص، ج١؛ عمادالدین کاتب، محمد، الفتح القسی فی الفتح القدسی، به کوشش محمد محمود صبح، بیروت، الدار القومیه؛ فرحان، یحییٰ، «رام‌الله و البیرة»، موسوعة المدن الفلسطینیة، دمشق، ١٩٩٠م؛ همو، قصۀ مدینة رام‌الله و البیره، تونس، ١٩٨٤-١٩٨٨م؛ فریحه، انیس، معجم اسماءالمدن و القریٰ اللبنانیة، بیروت، ١٩٨٥م؛ قطب، اسحاق یعقوب، «الترکیب الاجتماعی للشعب الفلسطینی»، موسوعۀ خاص، ج١؛ کسوانی، سالم، «وضع القدس فی المحافل العربیة و الاسلامیة و الدولیة»، همان، ج٦؛ موسوعۀ عام، نحال، محمدسلامه، جغرافیة فلسطین، بیروت، دارالعلم للملایین؛ همو، فلسطین، ارض و تاریخ، بیروت، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ نیز:
EI٢.
محمدرضا ناجی