بَهاءُالدّین‌بْنِ حِنّا، ابوالحسن‌علی‌بن‌محمد‌بن‌سلیم‌بن حنا(٦٠٣-٦٧٧ق/١٢٠٧-١٢٧٨م)، ملقب به صاحب بهاءالدین، وزیر دوتن از سلاطین ممالیک مصر. دربارۀ پایگاه سیاسی و اجتماعی بهاءالدین و خاندانش پیش ازتصدی مقام وزارت، اطلاعات زیادی درمنابع دیده نمی‌شود. مقریزی جد او حنا را مسیحی خوانده، و دربارۀ پدرش قاضی سدیدالدین محمد(د ٦٢٨ق/١٢٣١م) آورده‌است که از شهود محکمۀ قاضی‌القضات مصر، عمادالدین‌ابن سُکَّری بود و نزد محدثان، حدیث فرا‌می‌گرفت(المقفى...، ٥/٧٠٦). ابن‌حجر عسقلانی بهاءالدین و پدرش را جدیدالاسلام خوانده، و تصریح کرده است که این دو در یک روز مسلمان شدند و به ترتیب محمد و علی نام گرفتند(١/٤٧٣).
بهاءالدین پیش از ورود به دستگاه ممالیک، وزارت شجرةالدر(حکومت ٦٤٩-٦٥٥ق/١٢٥٠-١٢٥٧م)، بیوۀ ملک صالح ایوبی را برعهده داشت و در آخرین روزهای دولت ایوبی دستگیر، در ٦٠هزار دینار از اموالش مصادره شد(عینی، ١/١٤٣؛ ابن‌تغزی بردی، ٧/٤٣، ١٠٨؛ نیز نک‌: سیوطی، ٢/١٨٨). احتمالاً سابقۀ حضور پدر بهاءالدین در دستگاه دیوانی ایوبیان که در ٦٢٢ق/١٢٢٥م ریاست «دیوان جیش» یافت(مقریزی، همانجا)، زمینۀ تصدی مقام وزارت او را فراهم آورده باشد؛ چنان‌که وقتی ملک‌ظاهربیبرس به سلطنت نشست(حک‌ ٦٥٨-٦٧٦ق/١٢٦٠-١٢٧٧م)، در ٦٥٩ق/١٢٦١م بهاءالدین را به وزارت گماشت و ادارۀ کارها را به وی سپرد(یونینی، ٣/٣٨٤؛ ابن دواداری، ٨/٧٠؛ ابن‌شاکر، ٢/١٥٢؛ مقریزی، السلوک، ١(٢)/٤٤٧؛ ابن‌تغزی بردی، ٧/١٠٨، ١٧٩؛ سیوطی، ٢/١٨٩).
بهاءالدین‌بن حنا ١٨سال(٦٥٩-٦٧٧ق)وزارت ممالیک مصر و شام را با اقتدار و اختیار کامل در دست داشت و گفته‌اند که وزیری صاحب عزم و حزم و رأی و تدبیر بود(یونینی، ابن‌شاکر، همانجاها؛ ذهبی، ٣/٣٣٦) و کارهای مملکت جز با رأی و نظر او به سامان نمی‌رسید(عینی، ٢/٢٠٨؛ ابن کثیر، ١٣/٢٨٢). سلطان بیبرس بهاءالدین را بسیار محترم می‌داشت و وی را «پدر» می‌خواند(ابن شاکر، ٢/١٥٣)، در عزل و نصبها با او مشورت می‌کرد(نک‌: عینی، ٢/٧٨)، در برخی از سفرها او را همراه خود داشت(همو، ٢/٦٩؛ نیز نک‌: ابن‌تغری بردی، ٧/١٥٠)و یا به نیابت از خود به حکومت مصر می‌گماشت(عینی، ١/٣١٠-٣١١؛ ابن‌تغری بردی ٧/١١٤). وی در عهد ملک سعید برکه‌خان(حک‌ ٦٧٦-٦٧٨ق)نیز همچنان با اقتدار کارمی‌کرد و اوامرش همچون گذشته نافذ و مطاع بود(یونینی، ٣/٣٥٨).
چنین می‌نماید که منزلت عالی بهاءالدین نزد سلطان بیبرس موجب حسادت برخی کسان شد، چنان‌که برای عزل و تحقیر او دست به توطئه‌ای زدندکه بر اثر حمایت قاطعانۀ سلطان از وی، نافرجام ماند(ابن‌شاکر، ٢/١٥٣-١٥٤). بهاءالدین نیز از نفوذ و اقتدار برخی از دولتمردان هم روزگار خود از جمله تاج‌الدین عبدالوهاب‌بن‌بنت الاعز(د٦٦٥ق)که دارای چندین منصب حکومتی در عهد بیبرس بود، واهمه داشت و برای منکوب کردن آنان نزد سلطان تلاش می‌کرد(نک‌: عینی، ٢/١٢).
به گزارش برخی از منابع، گویا بهاءالدین با همکاری فرزند و ولیعهد بیبرس در ٦٧١یا٦٧٦ق، در قتل شیخ خضر کردی دست داشت. شیخ خضر نزد بیبرس بسیار محترم و مقرب بود، اما به سبب سخت‌گیری بسیار در امور مذهبی، ایجاد آشوب، و قتل وغارت ذمیان مورد خشم سلطان واقع شد و حمایت او را به تدریج از دست داد و سرانجام با دسیسۀ برخی از دولتمردان از جمله بهاءالدین به زندان افتاد و در همان‌جا درگذشت، یا به قتل رسید(برای اطلاعات بیشتر، نک‌: ابن دواداری، همانجا؛ مقریزی، همان، ٣/٧٥٢، ٧٥٥؛ عینی، ٢/٧٨، ١٩٤، ١٠٥، ١١٠).
از خلق‌وخوی و کارهای اجتماعی و فرهنگی بهاءالدین در منابع به اجمال سخن گفته شده‌است. یونینی آورده است که وی صاحب اوقاف بسیار بود و در نهان و آشکار صدقه می‌داد(همانجا). از جمله موقوفات او مدرسه‌ای بود موسوم به «صاحبیه»(منسوب به خود او)که در کوی قنادیل مصر(فسطاط)بنیاد کرد(ابن‌فرات، ٧/١٢٦؛ یوسفی، ٣٨٦). بهاءالدین همچنین برای جوامع، مساجد، رباطها و زاویه‌ها و مانند اینها مستمری قرار داد(قلقشندی، ١١/٢٥٣). وی به سبب اخلاق نیکو و خصلتهای پسندیده‌اش(نک‌: ابن‌شداد، ٧٩-٨٣؛ یونینی، ٣/٣٨٤، ٣٨٥؛ ذهبی، همانجا؛ ابن‌فرات، ٧/١٢٥، ١٢٦؛ ابن‌عماد، ٥/٣٥٨)، ممدوح جمعی از شاعران هم روزگار خود بود(یونینی، ٣/٣٨٥، ٣٨٦؛ ابن‌فرات، ٧/١٢٦). با این همه، از هجو برخی از شاعران نیز در امان نبود(عینی، ٢/٢٠٨).
فرزندان و نوادگان بهاءالدین نیز در دولت ممالیک صاحب جاه و مقام بودند. وی دو پسر به نامهای فخرالدین و محیی‌الدین داشت که هردو در زمان حیات او درگذشتند و هر دو پسر در منابع «الصاحب» نامیده شده‌اند(نک‌: یونینی، ٣/٣٨٥؛ ابن‌فرات، ذهبی، ابن‌عماد، همانجاها). اما به گزارش فقط یکی از منابع، بیبرس فخرالدین را «وزیر الصحبۀ»(ندیم، همراه و مصاحب سلطان)خود کرد(عینی، ١/٣١١). بعد از مرگ فخرالدین، پسرش محمدتاج‌الدین(د٧٠٧ق/١٣٠٧م) وزیر صحبت بیبرس گردید(مقریزی، المقفى، ٧/١١١؛ قس: ابن‌کثیر، ١٣/٢٨٢؛ نیز عینی، ٢/٢٠٨، که تاج‌الدین را به خطا پسر بهاءالدین ذکر کرده‌اند، نه نوادۀ او)و سپس درعهد سلطان محمدبن قلاوون به مقام وزارت رسید(مقریزی، همان، ٧/١١١-١١٢).
مآخذ: ابن‌تغری بردی، النجوم؛ ابن حجر عسقلانی، احمد، تبصیر المنتبه بتحریر المشتبه، به کوشش محمد علی نجار، قاهره، ١٣٨٣ق/١٩٦٤م؛ ابن دواداری، ابوبکر، کنزالدرر، به کوشش اولریش هارمان، قاهره، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ ابن‌شاکر کتبی، محمد، فوات الوفیات، به کوشش محمدمحیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، ١٩٥١م؛ ابن‌شداد، محمد، تاریخ الملک الظاهر، به کوشش احمد حطیط، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ابن‌عماد، عبدالحی، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق؛ ابن‌فرات، محمد، تاریخ، به کوشش قسطنطین زریق، بیروت، ١٩٤٢م؛ ابن‌کثیر، البدایة؛ ذهبی، محمد، العبر، به کوشش محمد سعیدبن‌بسیونی زغلول، بیروت ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ سیوطی، حسن‌المحاضرة، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١١٤١٨ق/١٩٩٨م؛ عینی، محمود، عقد الجمان، به کوشش محمد محمدامین، قاهره، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ قلقشندی، احمد، صبح‌الاعشى قاهره، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ مقریزی، احمد، السلوک، به کوشش محمدمصطفى زیاده، قاهره ، ١٩٧٠م؛ همو، المقفی الکبیر، به کوشش محمد یعلاوی، بیروت، ١٤١١ق/١٩٩١م؛ یوسفی، موسى، نزهة الناظر، به کوشش احمد حطیط، بیروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛ یونینی موسى، ذیل مرآة الزمان، حیدرآباددکن، ١٣٨٠ق/١٩٦٠م.
جمال موسوی