دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٤٧٥

پاییزیِ نَسَوی، مجدالدین محمد، شاعر و حماسه‌سرای ایرانی سدۀ ٧ق/١٣م در دربار ملوک خانیۀ ماوراءالنهر.
از زندگی و تحصیلات پاییزی نسوی که حاجی خلیفه او را مجدالدین بابری نسایی خوانده است(٢/١٠٦٢)، اطلاعی در دست نیست. عوفی نخستین کسی است که دربارۀ پاییزی گزارشی به دست داده است. بنابر این گزارش، وی در ٦٠٠ق/١٢٠٤م در شهر نسای ماوراءالنهر، پاییزی را که در آن زمان در حال سرودن اثری به نام شاهنشاه‌نامه‌ بود، ملاقات کرده است(١/٣٤٥).
شاهنشاه‌نامۀ او، مثنوی‌ای حماسی ـ تاریخی در بحر متقارب بوده که به اوصاف و کشورگشاییهای سلطان علاءالدین محمدخوارزمشاه(حک‌ ٥٩٦-٦١٧ق/١٢٠٠-١٢٢٠م)، ملقب به سلطان سکندر ثانی، اختصاص داشته است، هرچند هیچ نسخه‌ای از آن در دست نیست(صفا، تاریخ...، ٣/٣٢٥، حماسه...، ٣٥٤). ویژگی شاهنشاه‌نامۀ پاییزی در آن است که آغازی است بر تغییر جریان شعر حماسی فارسی از موضوع قهرمانی ـ ملی به موضوع تاریخی(همو، تاریخ، همانجا). گفتنی است: پس از سدۀ ٥ق، با از میان رفتن حکومتهای ایرانی، نشانه‌های ضعف در نظم حماسه‌های ملی پدیدار شد و در مقابل انحطاط حماسه‌های ملی، نوع جدیدی از حماسه‌سازی که با اوضاع اجتماعی آن روزگار ایران سازگار بود، پدید آمد که عبارت بود از نظم حماسه‌هایی دربارۀ شخصیتهای تاریخی معاصر شاعر که شاهنشاه‌نامۀ پاییزی نسوی از این نوع به شمار می‌رود(همان، ٢/٣٦٣).
پاییزی کمتر قصیده و قطعه سروده، و در سرودن رباعیات ایهامی و ذووجهین مهارت داشته است(عوفی، همانجا). امروزه تنها ٥ رباعی از سروده‌های او برجا مانده است(نک‌: همانجا؛ رازی، ٢/٣٥).
مآخذ: حاجی خلیفه، کشف، رازی، امین احمد، هفت اقلیم، به کوشش جواد فاضل، تهران، ١٣٤٠ش؛ صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٣٩ش؛ همو، حماسه‌سرایی در ایران، تهران، ١٣٣٣ش؛ عوفی، محمد، لباب‌الالباب، به کوشش ادواردبراون، لیدن، ١٩٠٣م.
مریم مجیدی