بَهاءُالدّین مَرْغینانی، نام دو شاعر ایرانی. زندگی‌نامه و شرح احوال آن دوشاعر و ادیب در برخی منابع با یکدیگر آمیخته است(نک‌: نفیسی، ١/١٧٣-١٧٤)، اما با توجه به حکومت معاصر هریک، می‌توان آن دو را از یکدیگر تشخیص داد:
١. بهاءالدین مرغینانی شاعر سدۀ ٥و٦ق: از احوال و آثار و اشعار او اطلاع زیادی در دست نیست. همین قدر می‌دانیم که اصل او از ناحیۀ مرغینان فرغانه بوده، و از شاعران مداح دربار قطب‌الدین‌انوشتکین خوارزمشاه(حک‌ ٤٧٠-٤٩٠ق/١٠٧٧-١٠٩٧م) به شمار می‌آمده‌است(آقا بزرگ، ٩(٣)/١٠٣١؛ هدایت، ١/٤٤٧). برخی محققان از او با عنوان ملک‌الکلام‌بهاءالدین(رازی، ٣/٤٤٧)و نیز بهاءالدین مرغیستانی(لکهنوی، ١/١١٦)یاد کرده‌اند و آقا بزرگ(همانجا)سال وفات او را ٥٣٧ق/١١٤٢م، و هدایت (همانجا)٥٢٧ق/١١٣٣م ضبط کرده است.
او را شاعری شیرین‌بیان دانسته، و از اشعار او تعریف و تمجید کرده‌اند(اوحدی، ١٩٦؛ صبا، ١٢١؛ رازی، همانجا). قصیده‌ای از وی با مطلع «ای زلف تابدار تو پیچیده بر قمر» در برخی از تذکره‌ها مذکور است که بیانگر طبع والا و مهارت او در شعرسرایی است(نک‌: اوحدی، همانجا؛ رازی، ٣/٤٤٧-٤٤٩؛ هدایت، ١/٤٤٧-٤٤٨).
٢. بهاءالدین مرغینانی، از وزرا، شاعران و درباریان فاضل سدۀ ٧ق. وی از سوی پدر از خاندان شیخ‌الاسلام فرغانه، و از سوی مادر از فرزندان طغان‌خان، حکمران فرغانه محسوب می‌شد(نفیسی، همانجا؛ جوینی، ١/٢٣١-٢٣٢)و به طور یقین تا ٦٤٩ق/١٢٥١م در قید حیات بود(جوینی، ١/٢٣١)و حبش عمیدالملک، وزیر دربار جغتای(حک‌ ٦٢٤-٦٤٩ق/١٢٢٧-١٢٥١م)او را به خدمت بیسو، فرزند جغتای گماشت و بهاءالدین در عین ادب و احترام کامل در خدمت او بود، اما پس از مرگ بیسو وی بر اثر کینه و دسیسۀ مدعیان حکومت از جمله حبش عمید و قرا، پسر دیگر جغتای به همراه مال و فرزندان به اسارت درآمد و به دستور حبش عمید او را نمدمال کردند و اعضایش را در هم شکستند(جوینی، ١/٢٢٩-٢٣١).
به گفتۀ عطاملک جوینی(١/٢٣٢)، بهاءالدین مناقب و فضایل بسیاری داشته، و درگاه او محل اجتماع فاضلان و ادبا بوده است و شاعران و عالمان مورد عنایت و شفقت او قرار می‌گرفته‌اند. اشعاری از وی در تاریخ جهانگشای مذکور است(نک‌: همو، ١/٢٣١).
مآخذ: آقابزرگ، الذریعة؛ اوحدی، تقی‌الدین، عرفات‌العاشقین، نسخۀ خطی کتابخانۀ ملی ملک، شم‌ ٥٣٢٤؛ جوینی، عطاملک، تاریخ جهانگشای، به کوشش محمد قزوینی، لیدن، ١٣٢٩ق/١٩١١م؛ رازی، امین احمد، هفت اقلیم، به کوشش جواد فاضل، تهران، ١٣٤٠ش؛ صبا، محمدمظفرحسین، تذکرۀ روز روشن، به کوشش محمدحسین رکن‌زادۀ آدمیت، تهران، ١٣٤٣ش؛ لکهنوی، آفتاب رای، ریاض‌العارفین، به کوشش حسام‌الدین راشدی، اسلام آباد، ١٣٥٥ش/١٩٧٦م؛ نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، ١٣٤٤ش؛ هدایت، رضاقلی، مجمع‌الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٦ش.
ملیحه مهدوی