دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٣١٦
| بیانی، مصطفی جلد: ١٣ شماره مقاله:٥٣١٦ |
بَیانی، مصطفیٰ جاراللهزاده (د١٠٠٦ق/١٥٩٧م)،
شاعر و تذکرهنویس ترک در دوران عثمانی. وی در روسجُق (از شهرهای بلغارستان) زاده
شد. پدرش جارالله نام داشت و به همین سبب، به جاراللهزاده شهرت یافت(لوند، I/٢٨٦؛
قنالیزاده، ١/٢٢٩؛ عطایی، ٤٦٦). او تحصیلات خود را در زادگاهش آغاز کرد و سپس برای
ادامۀ آن به استانبول رفت(«دائرةالمعارف دیانت١»، II/٣٢). آنجا نزد محمد چلبی فرزند
شیخالاسلام ابوالمسعود دانش آموخت و سپس به خدمت ابوالمسعود درآمد و مورد عنایت وی
قرار گرفت(عطایی، همانجا؛ قنالیزاده، ١/٢٣٠؛ سامی، ٢/١٤٢٣).
بیانی قواعد خوشنویسی را از شکرالله خلیفه فرا گرفت و از وی اجازۀ تعلیق یافت و
کتاب تفسیر ابوالسعود را تحریر کرد(مستقیمزاده، ٥٤٦؛ قنالیزاده، عطایی،
همانجاها). وی پس از تکمیل تحصیلات به عنوان مدرس مدرسۀ «کِستِل» تعیین گردید. چندی
نیز قاضی خاوران شد(عطایی، لوند، همانجاها)؛ سپس به حج رفت و در بازگشت به طریقت
خلوتیه پیوست و مرید شیخ اکمل شد(بروسهلی، ٢/٩٨؛ قنالیزاده، عطایی، همانجاها). پس
از وفات شیخ، در ٩٨٥ق/١٥٧٧م بنا به وصیت وی جانشین او گردید(ثریا، ٤/٣٧٩؛
مستقیمزاده، عطایی، همانجاها)؛ بیانی حدود ٢٠ سال شیخ خانقاه صوفیان خلوتیه بود و
سرانجام در استانبول وفات یافت و در همان زاویه مدفون شد(مستقیمزاده، ٥٤٧؛
«دائرةالمعارف دیانت»، نیز ثریا، همانجاها).
بیانی در نظم و نثر، به ویژه در نظم عربی مهارت داشت. او یکی از قصاید عربی
ابوالسعود را تخمیس کرد(لوند، I/٢٨٧؛ ثریا، عطایی، همانجاها). بیانی به ترکی نیز
شعر میسرود(لوند، همانجا)، اما دیوان مدونی ندارد و تنها در بعضی از مجموعهها
قطعاتی از اشعار وی را میتوان یافت(«دائرةالمعارف زبان...٢»، I/٤١٢).
مهمترین اثر بیانی تذکرةالشعرای اوست. این اثر به گفتۀ خودش در واقع تلخیص
تذکرةالشعرای حسن چلبی قنالیزاده است(لوند، همانجا). وی همچنین احوال برخی از
شاعرانی را که بعد از تألیف تذکرۀ قنالیزاده(٩٩٤ق/١٥٨٦م) به شهرت رسیده بودند، به
تذکرۀ خود افزوده است(بروسهلی، همانجا؛ «کاتالوگها...٣»، شم ٣٨٦).
تذکرۀ بیانی از دو بخش تشکیل یافته است: در بخش اول ٥ پادشاه و ٣ شاهزادۀ شاعر، و
در بخش دوم به ترتیب حروف الفبا ٢٤٠ شاعر سدههای ٩-١٠ق/١٥-١٦م جای گرفتهاند(لوند،
I/٢٨٧-٢٩٠؛ «کاتالوگها»، همانجا). بیانی تألیف این تذکره را در ١٠٠٠ق/١٥٩٢م به
پایان رسانده است. دستنویسهای تذکرۀ بیانی در کتابخانۀ دانشگاه استانبول، بخش خالص
افندی(فلایشر، ٣٣٦)، کتابخانۀ ملت و کتابخانۀ ولیالدین افندی نگهداری
میشود(«دائرةالمعارف دیانت»، همانجا).
مآخذ: بروسهلی، محمدطاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٣ق/١٩١٥م؛ ثریا، محمد،
سجل عثمانی(تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣٠٨ق؛ سامی، شمسالدین، قاموس
الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ق/١٨٨٩م؛ عطایی، عطاءالله، حدائقالحقائق فی تکملةالشقائق،
به کوشش عبدالقادر اوزجان، استانبول، ١٩٨٩م؛ قنالیزاده، حسن، تذکرةالشعرا، به کوشش
ابراهیم قتلوق، آنکارا، ١٩٨٩م؛ مستقیمزاده، سلیمان سعدالدین، تحفۀ خطاطین،
استانبول، ١٩٢٨م؛ نیز:
Fleischer, C. H., Bureaucrat and Intellectual in the Ottoman Empire, New Jersey,
١٩٨٦; İstanbul kütüpaneleri tarih-coğrafya yazmaları katalogları, Istanbul,
١٩٤٣; Levend, A. S., Türk edebiyatı tarihi, Ankara, ١٩٨٤; Türk dili ve edebiyatı
ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٧٧; Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi,
Istanbul, ١٩٩٢.
جلال خسروشاهی
١. Türkiye… ٢. Türk… ٣. İstanbul…