پَرْوَرِش، نشریه‌ای سیاسی ـ اجتماعی به مدیریت علی محمد کاشانی(پرورش) که روز جمعه ١٠صفر١٣١٨ق/٨ژوئن١٩٠٠م به زبان فارسی در قاهره آغاز به انتشار کرد. این نشریه هر هفته یک شماره و در ١٦ صفحه، نخست روزهای جمعه و سپس روزهای دوشنبه منتشر می‌شد(صدرهاشمی، ٢/٥٧، ٥٩). پرورش به سبک و سیاق روزنامۀ ثریا(ه‌ م) نگارش می‌یافت و مطالب آن عبارت بود از سرمقاله، اخبار خارجه و مقالات گوناگون دربارۀ مسائل سیاسی و اجتماعی ایران که در آنها بر موضوعاتی چون تجدد سیاسی و اجتماعی و اقتصادی ایران تأکید می‌شد. در هر شماره «آزاد» بودن روزنامه به عنوان یک شعار ثابت تکرار می‌گردید(همو، ٢/٥٧، ٥٨؛ پروین، ٢/٤٦٧، ٤٧٤).
علی محمد کاشانی که بعدها به واسطۀ انتشار پرورش به همین نام مشهور گشت(همو، ٢/٤٦١)، پیش از ترک تهران، با دو روزنامۀ اطلاع و ایران‌ نیز همکاری داشت(همو، ١/١٨٧، ٢/٧٢٩) و در استانبول با شیخ‌احمد روحی و آقاخان کرمانی در انتشار روزنامۀ اختر مشارکت می‌کرد(کهن، ١/١٠١). وی هنگام اقامت در مصر، با درک درست از فضای آزاد آن کشورـ که در میان کشورهای شرقی بی‌نظیر بود(پروین، ١/٣٢٢)ـ به کار روزنامه‌نگاری روی آورد و با همکاری فرج‌الله کاشانی، روزنامۀ ثریا را در ١٣١٦ق/١٨٩٨م منتشر ساخت(همو، ٢/٤٠٢)، اما در سال دوم انتشار و پس از ٢٧ شماره(٢٠محرم١٣١٨) از انتشار ثریا کناره گرفت(صدرهاشمی، ٢/٦٠) و ٢٠ روز بعد(١٠صفر)، بنابر «اصرارات تهران و ابرامات تبریز» و نیز به پشتوانۀ حمایتهای مادی و معنوی دوستانش در داخل و خارج از ایران مانند یحییٰ دولت‌آبادی، به انتشار روزنامۀ پرورش در قاهره پرداخت(همو، ٢/٥٧، ٦٠؛ دولت‌آبادی، ١/٢٠٠-٢٠١). به گفتۀ دولت‌آبادی(همانجا)، انتشار پرورش هیجان فراوانی در میان دانش‌آموختگان و وطن‌پرستان ایرانی ایجاد کرد و روزنامۀ ثریا را تحت‌الشعاع خود قرار داد(نیز نک‌: پروین، ٢/٤٦٩). این امر، موجب بروز یک سلسله مناقشات و مشاجرات قلمی میان ثریا و پرورش گردید(نک‌: صدرهاشمی، ٢/٦٠-٦٢).
تجربۀ علی‌محمدکاشانی در امر روزنامه‌نگاری، قلم شیوا و روشنفکرپسند او، استفاده از همکاری نویسندگانی چون شیخ احمد روحی و نیز برادرانش، نصرالله، عبدالله و عبدالحسین(همو، ٢/٥٩، ٦٣؛ پروین، ٢/٤٦١)، سبب شد تا دایرۀ انتشار پروین مانند ثریا به قفقاز، هندوچین، عثمانی، روسیه و نیز اروپا گسترش یابد(کهن، ١/٢٠٣؛ صدرهاشمی، ٢/٥٧) و در ایران نیز جایگاهی خاص بیابد(پروین، همانجا)، چنان‌که در روزهای ورود پرورش به تهران، جوانان پرشور، بی‌صبرانه رسیدن محمولۀ پستی جدید را از قاهره انتظار می‌کشیدند(دولت‌آبادی، همانجا).
دربارۀ نقش پرورش در بیداری ایرانیان و تأثیر آن بر انقلاب مشروطیت، سخن بسیار گفته شده است. به گفتۀ کهن زمانی که سایۀ سانسور بر مطبوعات ایران سنگینی می‌کرد، این روزنامه در شکل‌گیری انقلاب مشروطه نقشی بسزا داشت و با گسترش افکار نو و مترقی، پایه‌های نظری این جنبش را تقویت می‌کرد. دولت‌آبادی(همانجا)هر شمارۀ پرورش را دارای تأثیری خاص در احساسات و افکار انقلابی مردم ایران می‌داند. براون(٢/٢٧٢-٢٧٣)تأثیر پرورش را همپایۀ تأثیر روزنامۀ قانون می‌داند و برآن است که پرورش موجب انقلاب فکری عظیمی در میان جوانان ایران شد، انقلابی که درباریان را دچار بهت و حیرت ساخت. بهار(٣/٤٠١)مقالاتی پرورش را دربارۀ اصلاحات اجتماعی و سیاسی، بسیارمؤثر می‌داند، و سرانجام کسروی(ص٤٢) از غیرت و دانشوری کاشانی و مقالات تکان‌دهندۀ وی سخن می‌گوید.
کاشانی در شمارۀ ٢٣ این نشریه(چهارم شعبان ١٣١٨) طی مقاله‌ای به نقد روشهای ضدملی امین‌السلطان، صدراعظم پرداخت و در مقام مقایسه، امین‌الدوله را بر وی ترجیح داد. این مقاله خشم صدراعظم را برانگیخت و به دستور وی ورود پرورش از قاهره به تهران ممنوع شد(براون، ٢/٢٧٣؛ پروین، ٢/٤٦٠-٤٦١؛ صدرهاشمی، ٢/٦٤). فاصلۀ میان این ممنوعیت و پایان‌کار پرورش چندان به درازا نکشید، چنان‌که پس از ١٠شماره(شمارۀ ٣٣، چهارم ذیحجۀ١٣١٨ق/٢٥مارس١٩٠١م)انتشار پرورش متوقف شد و دو سال پس از آن، یعنی در شعبان ١٣٢٠، کاشانی به بیماری سل درگذشت و در حلوان نزدیک قاهره به خاک سپرده شد(همو، ٢/٥٩، ٦٤؛ پروین، ٢/٤٦٠).
مآخذ: براون ادوارد، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران، ترجمۀ محمدعباسی، تهران، ١٣٤١ش؛ بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی، تهران، ١٣٣٧ش؛ پروین، ناصرالدین، تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان، تهران، ١٣٧٩ش؛ دولت‌آبادی، یحییٰ، حیات یحییٰ، تهران، ١٣٦٢ش؛ صدرهاشمی، محمد، تاریخ جرائد و مجلات ایران، اصفهان، ١٣٦٣-١٣٦٤ش؛ کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، تهران، ١٣١٦ش؛ کهن، گوئل، تاریخ سانسور در مطبوعات ایران، تهران، ١٣٦٢ش.
علی‌میرانصاری