دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٥٦٥

پوپ، آرتور اپهام(آرثر آپم)(١٢٥٩-١٣٤٨ش/١٨٨١-١٩٦٩م)، مورخ آمریکایی هنر، به ویژه هنر ایران، پیشگام در معرفی هنر و تمدن ایرانی و سازمان‌دهندۀ نمایشگاهها، کنگره‌ها و پژوهشهای ایران‌شناسی در جهان. او در شهر فنیکس در ایالت رُدآیلند آمریکا زاده شد. رشتۀ فلسفه را در دانشگاههای براون، کرنل و هاروارد تا کسب درجۀ فوق‌لیسانس آموخت، و سپس در دانشگاههای براون و کالیفرنیا در همان رشته به تدریس پرداخت(«آرتور...»، ٥٠٢-٥٠٣). در ١٢٩٩ش/١٩٢٠م با فیلیس اکرمن، پژوهشگر حوزۀ هنر ایرانی ازدواج کرد. با آغاز جنگ جهانی اول به جبهه‌های جنگ رفت. در مدتی که از دانشگاه دور بود، مجموعۀ قالیهای شرقی خانواده‌اش توجه او را جلب کرد و بدین سان علاقۀ او از تدریس فلسفه به موزه‌داری تبدیل شد. او در بین سالهای ١٣٠٢-١٣١١ش/١٩٢٣-١٩٣٢م با سمتهای ریاست و مشاورت در موزه‌های کالیفرنیا، مؤسسۀ هنر اسلامی در انجمن هنر شیکاگو و مؤسسۀ صنعتی پنسیلوانیا به کار پرداخت(همان، ٥٠٣-٥٠٤؛ استید، ٣٢١٧؛ «فرهنگ...١»، XXV/٢٣٤).
نخستین بازدید او از ایران در ١٣٠٤ش/١٩٢٥م صورت گرفت و طی این سفر به دعوت حسین علاء سخنرانی مؤثر و فراگیری دربارۀ هنر ایرانی با حضور دولتمردان ایران از جمله رضاخان سردار سپه، رئیس‌الوزراء وقت ایراد کرد. در پی این سخنرانی، امکانِ بازدید غیرمسلمانان از بناهای تاریخی ـ مذهبی ـ که تا آن زمان ممنوع بودـ پدید آمد(بحرالعلومی، ١٤٣-١٤٤؛ صدیق، ٣٢٠٧-٣٢٠٨؛ ذکاء، ١٧٤)؛ همچنین اعتبار قابل ملاحظه‌ای برای مرمت بناهای کهن از جمله گنبد مسجد شیخ‌لطف‌الله اختصاص یافت و گنبد کاخ مرمر مشابهِ آن برپا شد. از این زمان به بعد، بناهای بسیاری در تهران ـ چون ساختمانهای بانک ملی، ادارۀ پست، ثبت احوال، شهربانی و... ـ به سبک معماری کهن ایرانی ساخته، و تزیینات هنر ایرانی در آنها به کار گرفته شد. پوپ در این سفر با مجوز دولتی از بسیاری از بناها بازدید کرد و از آنها عکس گرفت(صدیق؛ اسنادی...، ٥٨-٥٩، ١٩٦-١٩٩، ٢٣٦-٢٤١، ٤٠١-٤٠٢).
در ١٣٠٥ش/١٩٢٦م پوپ با حمایت انجمن‌های هنرهای زیبای دانشگاه نیویورک، نخستین کنگرۀ بین‌المللی هنر و باستان‌شناسی ایران و نمایشگاه وابسته به آن را در موزۀ فیلادلفیا برگذار کرد؛ در این نمایشگاه اشیاء متعلق به موزه‌ها، مجموعه‌داران و فروشندگان آثار هنری ارائه شده بود(«آرتور»، ٥٠٤-٥٠٥؛ پوپ، ٢٨٧٩؛ استید، ٣٢١٤). پوپ با دلگرمی از موفقیت برگذاری کنگرۀ نخست، برآن شد تا سازمان پژوهشی دائمی‌ای مربوط به این حوزه بنیاد نهد. پس در ١٣٠٧ش/١٩٢٨م مؤسسۀ آمریکایی هنر و باستان‌شناسی ایران را در نیویورک تأسیس کرد(استید، ٣٢١٧؛ ذکاء، ١٧٦).
دومین کنگره و نمایشگاه بین‌المللی هنر و باستان‌شناسی ایران در ١٢دی١٣٠٩ش/٢ژانویۀ١٩٣١م در لندن در محل آکادمی سلطنتی گشایش یافت. در این دوره انجمن بین‌المللی هنر و باستان‌شناسی نیز در بریتانیا بنیاد نهاده شد که پوپ به مدیریت اجرایی آن رسید و محققانی از ٨ کشور در آن حاضر شدند(پوپ، همانجا). طبق اسناد موجود، نمایشگاه لندن به نام نمایشگاه عمومی صنایع مستظرفۀ ایرانی با نمایشگاه بزرگ هنر ایران هم‌زمان با کنگره‌ای در برلینگتن هاوس گشایش یافت و مجموعه‌ای متشکل از ١٠٠ تخته فرش، بیش از هزار نوع از منسوجاتِ گوناگون، ٥٠٠ تابلو مینیاتور، هزار قطعه شیء چینی و چندصد عدد اشیاء دیگر به نمایش درآمد. اقدامات پوپ باعث شد که اشیائی از آستان قدس رضوی، انبارهای سلطنتی(کاخ گلستان)، آستانۀ شیخ صفی و... به همراه اشیاء خریداری شدۀ موزه‌های بُستن و شیکاگو توسط پوپ، مجموعۀ شخصی هرتسفلد و مجموعه‌های دیگر به لندن ارسال گردد(اسنادی، ٢١٥-٢١٧، ٢٣٦-٢٤١). در کنار نمایشگاه، مجموعه عکسهای پوپ در بهمن/فوریۀ همان سال در محل مؤسسۀ سلطنتی معماری در بریتانیا به نمایش درآمد(«آرتور»، ٥٠٥). سومین کنگره در مهر١٣١٤/اکتبر١٩٣٥ در شهر سن‌پترزبورگ و جلسات فرعی آن در مسکو برپا شد و سومین نمایشگاه وابسته به آن با ٢٥ هزار شیء با موضوع هنر ایران و ارتباط آن با دیگر هنرها و فرهنگها برگذار گردید(پوپ، همانجا).
حاصل کنگره‌ها، فعالیتها و سفرهای پوپ در ایران، خرید اشیاء هنری و باستانی برای موزه‌ها، تأسیس مؤسسۀ مطالعات هنر و باستان‌شناسی ایران، تأسیس مدرسۀ مطالعات آسیایی، حمایت از برنامه‌های کاوش و باستان‌شناختی در ایران، و حمایت از محققان مهاجر اروپایی همگی منجر به ماندگارترین فعالیتهای پوپ در قالب تدوین یک دورۀ ٦ جلدی با عنوان «بررسی هنر ایران٢» شد که در ١٣١٧-١٣١٨ش/١٩٣٨-١٩٣٩م به چاپ رسید(نک‌: دنبالۀ مقاله).
در فاصلۀ سالهای بین دو کنگرۀ سوم و چهارم ظاهراً پوپ وضع مالی مناسبی نداشت؛ از این‌رو، دولت ایران به پاس خدمات وی مقرری ماهانه‌ای برای او برقرار کرد. در ١٣٣٤ش، ٦٠ سکه طلای پهلوی به عنوان حقوق ٣ ماهۀ سوم به او پرداخت گردید. در ١٣٣٥ش در سمت مشاور رسمی صنایع مستظرفۀ ایران(مشاورکل هنرهای زیبای ایران)شهریۀ مشخصی ـ معاف از مالیات و به صورت هدیه ـ به او اختصاص یافت(اسنادی، ١١٦-١١٨، ١٢٩-١٣٤، ١٣٩).
در فروردین ١٣٣٩/آوریل١٩٦٠ پوپ توانست چهارمین کنگره را برپا کند که در نمایشگاهِ همراه آن تنها مجموعه‌های موجود در موزه‌های آمریکا ـ از جمله موزه‌های شهرهای نیویورک، فیلادلفیا و واشینگتن ـ به نمایش گذاشته شد. کنگره با دعوت از ٢٠ کشور و با حضور ٧٠ عضو از ایران‌شناسان در مؤسسۀ هنرهای زیبای دانشگاه نیویورک گشایش یافت. در کنار نمایشگاهِ اشیاء، مجموعه‌ای از اسناد و عکسها نیز عرضه شد(«پژوهشگران...٣»، ٤٢٠). همین کنگره تصمیم گرفت کنگرۀ پنجم در تهران برگذار شود. در این کنگره پوپ به ریاست برگزیده شد و گیرشمن معاونت او را برعهده گرفت(پوپ، ٢٨٨٢؛ نیز نک‌: یادنامه...، جم‌(.
در ١٣٠٩ش/١٩٣٠م پوپ با توجه به مشکلات حاصل از به قدرت رسیدنِ نازیها در آلمان، مدرسۀ مطالعات آسیایی را در مؤسسۀ خود مستقر کرد و محققان متعدد اروپایی را که بیشتر آنها آلمانی بودند، به آنجا جذب نمود. برای گسترش مطالعات آسیایی این مؤسسه مدرسه، گالری و کتابخانه‌ای ایجاد گردید. در مدرسۀ مؤسسه ٢٧ زبان آسیایی و تاریخ و هنر آسیایی تدریس می‌شد، ولی مطالعات هنر و باستان‌شناسی ایران همچنان کار پژوهشی اصلی بود(استید، ٣٢١٢).
مؤسسۀ تازه تأسیس پوپ به حمایت از فعالیتهای باستان‌شناسی در ایران پرداخت و توانست در دهۀ پیش از جنگ جهانی دوم هیئت پژوهشهای باستان‌شناسی هُلْمز را به سرپرستی اریک اشمیت برای کاوشهای گسترده در لرستان و اجرای طرح تهیۀ عکسهای هوایی از بناها و محوطه‌های باستانی روانۀ ایران کند(همو، ٣٢١٤؛ نوروززادۀ چگینی، ٩٧-١٠٠). پوپ طی این سالها مجموعۀ بزرگی از عکسهای آثار معماری ایران در بیش از ١٠هزار قطعه تهیه کرد و در نمایشگاههای متعددی در دنیا به نمایش گذارد(ذکاء، ١٧٥، ١٧٦).
در ١٣٢٦ش/١٩٤٧م مدرسۀ مطالعات آسیایی به «مؤسسۀ آسیایی٤» تغییرنام یافت و در ١٣٤٥ش/١٩٦٦م به عنوان بخشی از دانشگاه شیراز(پهلوی سابق) به ایران منتقل شد(استید، ٣٢٢٠).
مسئولیتهای پوپ در ایران: طی سالهای ١٣٠٤-١٣١٤ش/١٩٢٥-١٩٣٥م پوپ مشاور هنری افتخاری دولت ایران بود؛ در ١٣١٤ش به عضویت فرهنگستان اول ایران درآمد؛ و در ١٣١٥ش دانشگاه تهران عنوان استاد افتخاری تاریخ هنر ایرانی را به او اعطا کرد. او در ١٣٢٥ش نشان علمی، در ١٣٢٩ش نشان تاج، و در ١٣٤٣ش/١٩٦٤م نشان همایون را دریافت داشت(صدیق، ٣٢٠٨؛ دایرةالمعارف...؛ «آرتور»، ٥٠٩؛ استید، همانجا).
پوپ از ١٣٢٦تا١٣٢٢ش/١٩٤٧تا١٩٥٣م ریاست مؤسسۀ آسیایی را به عهده داشت. مؤسسه در ١٣٤٣ش/١٩٦٤م در شیراز، و در عمارت و باغ معروف نارنجستان، از ابنیۀ قوام‌الملک شیرازی استقرار یافت(همانجا).
با استقرار دائمی مؤسسه در شیراز، پوپ و همسرش از ١٣٤٤ش به بعد به طور دائم در ایران مستقر شدند و بولتن مؤسسۀ آسیایی مجدداً احیاء شد. در نهایت ریچارد نلسن فرای جانشین پوپ گردید. در این سالها مجموعۀ عکسهای پوپ نیز توسط اسدالله بهروزان تکمیل، و به روز شد. آخرین فعالیت پوپ مدیریت کنگرۀ پنجم در تهران، اصفهان و شیراز بود. در پی درخواستهای پوپ در سالهای ١٣٣٩ و ١٣٤٤ش مبنی بر اختصاص محلی برای آرامگاهش، سازمان حفاظت آثار باستانی(سابق) محلی را در باغ شهرداری اصفهان و در ساحل زاینده‌رود و شمال شرقی پل خواجو برگزید، محسن فروغی در ١٣٤٨ش نقشۀ بنای آن را به سبک معماری قرن ٥ق/١١م شامل اتاقی مستطیل شکل با دوگنبد بر فراز آن تهیه کرد و استاد حسین معارفی در ١٣٤٩ تا ١٣٥١ش آن را برپا ساخت. اشعاری از استاد همایی با کاشی و به قلم نستعلیق و در حاشیۀ گنبدهای آن جای گرفته است(بحرالعلومی، ١٤٧-١٤٩).
پوپ در شهریور ١٣٤٨ در شیراز در آستانۀ ٨٩ سالگی درگذشت. کالبد او به اصفهان منتقل گردید و در آرامگاهش به خاک سپرده شد(فروغ، ٣). همسرش فیلیس اکرمن نیز در ٨٦ سالگی در ٥ بهمن ١٣٥٥ در شیراز وفات یافت. او نیز در همان بنا دفن گردید(بحرالعلومی، همانجا).
اکنون بخشی از مجموعۀ عکسهای پوپ در موزۀ نارنجستان، و شماری در کتابخانۀ ملی ایران نگهداری می‌شود و بخشی از مجموعۀ منسوجات و فرشهای کهن و اشیاء باستانی او نیز در موزۀ نارنجستان است. کتابخانۀ او شامل موضوعاتی چون تاریخ، باستان‌شناسی، هنر و زبانهای ایرانی در کتابخانۀ میرزای شیرازی دانشگاه شیراز با عنوان «مجموعۀ ایران‌شناسی پوپ» محفوظ است(دانشنامه...).
پوپ شیفتۀ ایران بود؛ مبانی هنر ایران را کاملاً می‌شناخت و زحمات بسیاری در شناساندن و معرفی هنرهای ایرانی بر خود هموار کرد. جایگاه جهانی هنر ایرانی در افکار عمومی جهانیان و در بین متخصصان مرهون تلاشهای اوست، ولی عملکرد او در خارج ساختن آثار هنری آسیا، به ویژه ایران از او چهره‌ای دوگانه در زمان حیات و بعد از درگذشتش ارائه کرده است.
پوپ در تألیفات خود در زمینۀ هنر ایران چهره‌ای توانا و هشیار دارد و از مدیریتی موفق در اجرای برنامه‌های خود برخوردار بوده است(موسکارلا، ٥-١٢؛ استید، ٣٢١٤-٣٢١٥؛ اسنادی، ٢٢٦).
آثار: مهم‌ترین اثر پوپ مجموعۀ کتاب ماندگار «بررسی هنر ایران» است که در ١٣١٧-١٣١٨ش/١٩٣٨-١٩٣٩م در آکسفورد به چاپ رسید. این مجموعه که به موضوع هنر ایران از پیش از تاریخ تا عصر حاضر پرداخته، حاصل کار پوپ، همسرش فلیپ اکرمن و ٧١ تن دیگر از پژوهشگران حوزۀ هنر و باستان‌شناسی ایران است و در ٦ مجلد بزرگ(نزدیک به ٨٠٠‘٢ صفحه و ٠٠٠‘٥ تصویر رنگی و سیاه وسفید)آگاهیهای قابل دسترس و قابل استنادی را در بردارد که توسط محققان تراز اول دنیا در تاریخ، هنر و فرهنگ ایران تدوین شده است(جین، ٢٩٧). چاپ دوم آن در ١٣٤٣ش/١٩٦٤م در ١٢مجلد در ژاپن، و سومین چاپ آن در ١٣٥٦ش/١٩٧٧م در ١٦ مجلد به انضمام مطالعات جدید، در ایران انتشار یافت که مقالات کنگرۀ چهارم(١٣٣٩ش/١٩٦٠م، در نیویورک و واشنگتن)را نیز در برمی‌گیرد.
از پوپ کتب و مقالات بسیاری نیز به چاپ رسیده، و بخش مهمی از آنها نیز به فارسی ترجمه شده است. تألیفات مهم و کلیدی دیگری هم از پوپ باقی مانده که از آن جمله است: «مقدمه‌ای بر هنر ایران٥»، «شاهکارهای هنر ایران٦» و «معماری ایران٧».
مآخذ: «آرتور اپهام پوپ»، ترجمۀ مهوش ابوالضیا، راهنمای کتاب، تهران، ١٣٤٨ش، س١٢، شم‌ ٩-١٠؛ اسنادی از باستان‌شناسی در ایران، سازمان اسناد ملی، تهران، ١٣٨٠ش؛ بحرالعلومی، حسین، «ایران‌شناسی که به ایران عشق می‌ورزید و بزرگ‌ترین آرزویش این بود که در ایران به خاک سپرده شود»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، تهران، ١٣٥٦ش، شم‌ ١-٢؛ دانشنامۀ جهان اسلام، تهران، ١٣٧٩ش، ج٥؛ دایرةالمعارف فارسی؛ ذکاء یحییٰ، تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛ فروغ، مهدی، «مرگ یک دانشمند ایران‌شناس»، هنر و مردم، تهران، ١٣٤٨ش، شم‌ ٨٤؛ نوروززادۀ چگینی، ناصر، «هیئت هلمز، نخستین فعالیتهای باستان‌شناسی در لرستان»، مجلۀ باستان‌شناسی و تاریخ، تهران، ١٣٧٢ش، س٧، شم‌ ١٣-١٤؛ یادنامۀ پنجمین کنگرۀ بین‌المللی باستان‌شناسی و هنر ایران، وزارت فرهنگ و هنر، تهران، ١٣٤٧ش؛ نیز:
The Dictionary of Art, ed. J. Turner, London/New York, ١٩٩٨; Jayne, H., »A Survey of Persian Art, its Conception and Development, ١٩٢٦-١٩٣٩«, Surveyors of Persian Art: A Companion Volume to A Survey of Persian Art, eds. J. Gluck and N. Siver, ١٩٩٦; Muscarella, O. W., »The Pope and the Bitter Fanatic«, The Iranian World, ed. A. Alizadeh et al., Tehran, ١٩٩٩; Pope, A. U., »XVI. Proceedings…«, A Survey of Persian Art, Tehran etc., ١٩٧٧, vol. XIV; Sadiq, I., »Arthur Upham Pope, American Expert in Persian Art«, A Survey of Persian Art(New Studies ١٩٦٠-١٩٦٩, in Memoriam), Tehran etc., vols. XV-XVI; Stead, R., »Arthur Upham Pope, Champion of Excellence«, ibid; Surveyors of Persian Art: A Companion Volume to A Survey of Persian Art, eds. J. Gluck and N. Siver, ١٩٩٦.
ناصر نوروززادۀ چگینی























١. The Dictionary… ٢. A Survey of Persian Art. ٣. Surveyors… ٤. The Asia Institute ٥. An Introduction to Persian Art, ١٩٣١. ٦. Master Pieces of Persian Art, New York, ١٩٥٤. ٧. Persian Architecture, London, ١٩٦٥.