پورْخَطیبِ گَنْجه‌ای، تاج‌الدین احمد، شاعرپارسی‌گوی سدۀ ٦ق/١٢م. دربارۀ زمان زندگی پورخطیب میان نویسندگان اختلاف‌نظر است. برخی او را از شاعران عصر غزنوی، و بعضی دیگر معاصر سنجر سلجوقی دانسته‌اند(حمدالله، ٧١٨؛ علیشیر، ٣٢٧؛ امیرخیزی، ٤٦٧؛ خواندمیر، ٢/٥٢١؛ شبلی نعمانی، ١٦١؛ نظمی، ٤١٥؛ هدایت، ١(٣)/١٣٢٤). اما ازدواج او با مهستی گنجوی، مؤید زندگی وی در دورۀ سلجوقی است.
در حقیقت بیشتر شهرت پورخطیب مرهون آمیختگی زندگی او با مهستی گنجوی و ازدواج با اوست. داستان این دلدادگی و شوریدگی را جوهری زرگر، شاعر سدۀ ٧ق به نظم آورده است. این منظومه به خطا، به نظامی منسوب شده است(نک‌: دولتشاه، ١٢٠؛ نفیسی، ١/١٠٥؛ کشاورز، ٢٤٨). جوهری در این منظومه رباعیات و قطعاتی را که پورخطیب و مهستی دربارۀ یکدیگر می‌سرودند، به صورت مشاعره گردآوری کرده، وسپس در باب هریک، حکایتی آورده است(نک‌: امیزخیزی، ٤٦٣-٤٦٧).
پورخطیب ظاهراً در خانواده‌ای اهل شعر و ادب پرورش یافته، و گفته‌اند خطیب گنجه‌ای از شاعران سدۀ ٦ق، به احتمال قوی پدر او بوده(نفیسی، ١/١٠٨؛ حمدالله، همانجا)، و خود وی هم در ردیف مشاهیر علما و فضلای گنجه به‌شمار می‌رفته است(تربیت، ٧٦). اشعار باقی‌مانده از او که آقابزرگ تهرانی از آن به عنوان دیوان تاج‌الدین احمدابن‌خطیب گنجه‌ای یاد کرده(٩(١)/٢١، ١٦٥)، ظاهراً همان مجموعه مشاعره‌های پورخطیب و مهستی است؛ زیرا چنین می‌نماید که آقابزرگ اصل دیوان را ندیده، و اطلاعات خود را از تاریخها و تذکره‌ها اخذ کرده است(قس: نفیسی، ٢/٧٣٩). یک نسخۀ خطی مربوط به سدۀ ٩ق/١٥م از این مجموعه، آمیخته با حکایتهای منثور یافت شده که حاوی ١٨٥ رباعی به نام پورخطیب و ١١٠رباعی به نام مهستی و ٦٥ رباعی از دیگران، همراه با چند قطعه و یک لغز است(نک‌: امیرخیزی، ٤٦٢-٤٦٣، ٤٦٧، ٤٦٩، ٤٧٠). این شعرها که عموماً جنبۀ هزل و مطایبه دارند، نشان‌دهندۀ قریحۀ طنزپرداز پورخطیب و اسلوب قوی و مضمون‌پردازیهای خوب و دلنشین اوست.
مآخذ: آقابزرگ، الذریعة؛ امیرخیزی، اسماعیل، «تحقیقات دربارۀ مهستی گنجوی»، آینده، ١٣٠٦ش، شم‌ ١٨؛ تربیت، محمدعلی، دانشمندان آذربایجان، تهران، ١٣١٤ش؛ حمدالله مستوفی، تاریخ گزیده، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٢ش؛ خواندمیر، غیاث‌الدین، حبیب‌السیر، به کوشش محمددبیرسیاقی، تهران، ١٣٥٣ش؛ دولتشاه سمرقندی، تذکرةالشعراء، به کوشش ادوارد براون، لیدن، ١٣١٨ق/١٩٠٠م؛ شبلی نعمانی، محمد، شعرالعجم، ترجمۀ محمدتقی فخر داعی گیلانی، تهران، ١٣٣٥ش؛ علیشیر نوایی، مجالس النفائس، ترجمۀ کهن فخرهراتی و محمدبن‌مبارک قزوینی، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، ١٣٢٣ش؛ کشاورز صدر، محمدعلی، زنانی که به فارسی شعر گفته‌اند: از رابعه تا پروین، تهران، ١٣٣٤ش؛ نظمی تبریزی، دویست سخنور، تهران، ١٣٦٣ش؛ نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، ١٣٤٤ش؛ هدایت، رضاقلی، مجمع‌الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٤٠ش.
نسیم عظیمی‌پور