دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٥٣٧

پُلْ‌دُخْتَر، شهرستان و شهری در جنوب استان لرستان و نیز پلی تاریخی در همان‌جا.
شهرستان پل‌دختر: این شهرستان با ٦١٥‘٣ کم‌٢ مساحت از دو بخش مرکزی و معمولان، ٧دهستان و ٢٤٩آبادی دارای سکنه تشکیل یافته است(جغرافیا...، ٥٢؛ نشریه...، ٥٣؛ سرشماری...، پانزده). شهرستان پل‌دختر از شمال و شرق به شهرستان خرم‌آباد، از غرب به شهرستان کوهدشت، از جنوب به شهرستان درّه شهر در استان ایلام و شهرستان اندیمشک در استان خوزستان محدود است(نک‌: نقشه...).
بنابر مصوبۀ هیئت دولت در ١٣٧٣ش، بخش ملاوی از توابع شهرستان خرم‌آباد به شهرستان پل‌دختر تغییر یافت(نک‌: مجموعه...، ٥٨٠-٥٨١). این شهرستان براساس سرشماری ١٣٧٥ش، ٣٦٥‘٦٩ تن جمعیت داشت(سرشماری، شانزده). مردم شهرستان پل‌دختر به گویش لری گفت‌وگو می‌کنند و شیعۀ دوازده امامی‌اند(فرهنگ جغرافیایی آبادیها...، ٧٣).
شهرستان پل‌دختر منطقه‌ای کوهستانی و در بلندیهای زاگرس واقع است. مهم‌ترین کوههای آن اینهاست: عاصی‌آباد(٦٣٠‘٢ متر)، لَمو(٣١٩‘٢ متر)، خرگوشان(١٦٠‘٢متر) و گوهرته(٠٢٥‘٢متر)(فرهنگ‌جغرافیایی کوهها...، ٢/٢١٣، ٢٢٩، ٢٤٣). رودخانۀ کشکان و ریزابه‌های آن که یکی از شاخه‌های مهم و پرآب کرخه است، زمینهای شهرستان پل‌دختر را آبیاری می‌کند(افشین، ١/٣٦٤؛ جعفری، ٣٩٤، ٣٩٦-٣٩٧). این شهرستان دارای آب‌وهوای معتدل و خشک است(فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٤٥٠). اساس اقتصاد شهرستان پل‌دختر بر زراعت و دامداری است و محصولات کشاورزی آن گندم، جو، بنشن، برنج و تره‌بار است(همانجا).
شهر پل‌دختر: این شهر که مرکز شهرستان پل‌دختر است، در °٣٣و´٩ عرض شمالی و°٤٧و´٤٢ طول شرقی در ارتفاع ٦٥٠متری از سطح دریا واقع است(پاپلی، ١٢٩)و در ١٣٧٥ش دارای ٥٣٨‘١٦ تن جمعیت بوده است(سرشماری، چهل).
پل‌دختر تا چندسال پیش روستایی کوچک بود و هیچ‌گونه مزایای شهری نداشت، اما به سبب واقع شدن در مسیر جادۀ بازرگانی و جایگاه جغرافیایی مناسب، به تدریج بر جمعیت و آبادانی آن افزوده شد(فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٧٣). نام پل‌دختر برگرفته از نام پلی است به همین نام(نک‌: دنبالۀ مقاله)که در ٥٠٠متری شمال این شهر بر روی رودخانۀ کشکان قرار دارد(مهریار، ١٧٩).
پیشینۀ تاریخی: یافته‌های باستان‌شناختی در تپۀ واشیان و گورستانهای گرزور، تنگ‌لیلم، چشمه کیوتنگ، کرفه و چال کره‌هلوش پیشینۀ این منطقه را به دورۀ پیش از تاریخ می‌رساند(پایگاه...، «محوطه‌ها...»). در تپۀ تاریخی واشیان سفالهای مختلفی که به تمدنهای گوناگونی تعلق دارد، مشاهده می‌شود(ایزدپناه، ٣/٢٥). در غار کَلماکَره، واقع در شمال باختری پل‌دختر ظروف، آثار و مجسمه‌های نقره‌ای بسیار ارزنده و نفیس از زمان هخامنشیان یافت شده است. برخی این آثار را بخشی از اموال خزانۀ شوش می‌دانند که هنگام حملۀ اسکندر به یغما رفت و هنگامی که آنتی‌گونوس، سردار اسکندر قصد داشت آنها را از شوش به همدان منتقل کند، توسط ساکنان آن روزگار لرستان، یعنی کاسیان ربوده شده، و در این غار پنهان گردیده است(همو، ٣/٢٥-٢٦؛ پیرنیا، ٣/٢٠١٠-٢٠١٢).
آثار برجای مانده در غار کوگان، در شهرستان پل‌دختر نمونه‌ای از معماری صخره‌ای اشکانی است. این غار دو طبقه دارد. طبقۀ اول از ٤ اتاق و فضاهای مرتبط به هم تشکیل شده، و در درون هریک از اتاقها مخازن آبی تعبیه گردیده است. برخی با توجه به یافته‌های درون غار، این اثر را مرتبط با آیین مهرپرستی دانسته‌اند(پایگاه، «غار کوگان»).
از دوران باستان گذرگاههای این منطقه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده است و «راه شاهی» در روزگار هخامنشیان که از شوش تا شهر سارد در آسیای صغیر ادامه داشت، از این منطقه می‌گذشت(نک‌: نوربخش، ٣٨؛ پیرنیا، ٣/٢٠١١).
وجود پلهای متعدد در این منطقه مانند پل گاومیشان، پل کلهر(کلهرت) و پل‌دختر که متعلق به دورۀ پیش از اسلام است، بیانگر اهمیت گذرگاههای این منطقه است که نواحی شمالی، جنوبی و مرکزی ایران را به نواحی غربی متصل می‌ساخته است(مهریار، همانجا؛ پایگاه، «پل‌دختر»، «پل‌کلهرت...»، «پل‌گاومیشان»).
پل‌گاومیشان در شرق رودخانۀ سیمره و ٣٠کیلومتری پل‌دختر پایین‌تر از محلی که رودکشکان و سیمره به هم‌ می‌پیوندند، بنا شده است. جهت این پل‌شمال‌شرقی ـ جنوب‌غربی است که حدود ١٧٥متر درازا دارد و عرض گذر آن حدود ٨متر است که امروزه ٦ چشمۀ آن سالم برجای مانده است. در ساخت این بنای تاریخی از آجر و سنگ استفاده شده است. معماری پای طاقها به سبک دورۀ ساسانی است، اما در چشمۀ طاقها آثار بازسازی از دورۀ صفویه و قاجار نیز به چشم می‌خورد. با توجه به اهمیت گاو در آیین مهرپرستی احتمال می‌رود که این نام (گاومیشان) بی‌ارتباط با فرهنگ و آیین مهرپرستان نباشد(پایگاه، «پل‌گاومیشان»).
پل‌کلهر(کلهرت) که در جادۀ خرم‌آباد به خوزستان و در دهستان ملاوی شهرستان پل‌دختر بر روی رودخانۀ کشکان بسته شده، به شکل بیضی است و از ویژگیهای آن می‌توان به وجود سکویی که ١٢ پله دارد، اشاره کرد. بنای اصلی این پل به دورۀ ساسانیان تعلق دارد، اما کتیبه‌ای به خط کوفی و به طور برجسته در قسمت غربی پل بر سینۀ کوه‌ بالاتر از مسیر گذر به طرف شمال غربی وجود دارد که نشان می‌دهد این پل در ٣٧٤ق/٩٨٤م به دست بدربن‌حسنویه، از امرای کُرد مرمت شده است(ایزدپناه، ٣/٣٣-٣٤؛ پایگاه، «پل کلهرت»؛ مهریار، ١٨٩).
همچنین در دورۀ ساسانیان بر روی رودخانۀ کشکان در کنار کوه تخت‌شیر در منطقۀ جایدر، از توابع شهرستان پل‌دختر، پلی ساخته شد که به آن پل‌دختر می‌گویند. جهت این پل شرقی ـ غربی است و ٢٧٠متر درازا دارد که تنها یک طاق از آن برجای مانده است و جادۀ خرم‌آبادـ اندیمشک از زیر آن می‌گذرد. بلندای این طاق ١٨متر از سطح جاده است و نزدیک به ٣٠متر از آب رودخانه ارتفاع دارد. پایه‌های پهن و ستبر آن از سنگهای بزرگ و خوش‌تراش ساخته شده، و در داخل رودخانه آثار آن هنوز پابرجاست(همو، ١٧٩ بب‌؛ پایگاه، «پل‌دختر»).
وجود راه اصلی شمالی‌ ـ جنوبی شاپور خواست و جندی‌شاپور در یک منزلی شرق پل‌دختر و ارتباط این راه با درّه شهر از طریق پل‌دختر و جادۀ سنگی موجود در کنار غربی کشکان رود، نشان از اهمیت این پل در دورۀ ساسانیان دارد(مهریار، ٢٠٧). به گزارش جغرافیانویسان اسلامی، دگرگونی عمده‌ای نسبت به مسیر راههای ارتباطی این ناحیه با دورۀ ساسانیان روی نداده است(نک‌: ابن‌حوقل، ٢/٣٦٠-٣٦١؛ اصطخری، ١٦٣). از شواهد و قراین موجود چنین برمی‌آید که پل‌دختر نیز به روزگار بدربن‌حسنویه مرمت و بازسازی شده است(مهریار، ١٨٩؛ ایزدپناه، همانجا).
برخی برآن‌اند که نام این پل و پلهای دیگری که به همین نام در نقاط مختلف ایران وجود دارد، با «اناهید»، ایزدبانوی نگاهبان آب در آیین زرتشت ارتباط دارد. این پلها را به نام این ایزد بانو بر روی رودخانه‌ها می‌بستند و بدین‌سان، هدیه‌ای نثار «دختر»، یعنی اناهید می‌کردند(فره‌وشی، ١٨٩؛ باستانی، ٥٦٩). با بررسی پیشینۀ تاریخی این پلها به این نتایج می‌توان دست یافت: ١. این آثار به دورۀ ساسانی تعلق دارند؛ ٢. در مناطق کوهستانی خصوصاً مناطق مهم نظامی واقع‌اند. ٣. این پلها غالباً در مسیر شاهراههای باستانی قرار داشته‌اند؛ ٤. در کنار این پلها قلعه و یا قراول‌خانه‌ای وجود داشته که حفاظت راهها و نظارت بر عبورومرور را برعهده داشته است(مخلصی، ٥٠).
از آثار دورۀ اسلامی شهرستان پل‌دختر، گنبد بابازید، قلعۀ کوش خران خروش متعلق به دورۀ سلجوقیان، و مقبرۀ خلیل اکبر برجای مانده از دورۀ خوارزمشاهیان، و کاروان‌سرای میش‌وند متعلق به دورۀ صفویه را می‌توان نام برد(پایگاه، «لیست آثار...»).
مآخذ: ابن‌حوقل، محمد، صورةالارض، به کوشش کرامرس، لیدن، ١٩٣٩م؛ اصطخری، ابراهیم، مسالک و ممالک، ترجمۀ کهن فارسی، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٦٨ش؛ افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، ١٣٧٣ش؛ ایزدپناه، حمید، آثار باستانی و تاریخی لرستان، تهران، ١٣٧٦ش؛ باستانی پاریزی، محمدابراهیم، تلاش آزادی، تهران، ١٣٤٧ش؛ پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛ پایگاه اطلاع‌رسانی میراث فرهنگی لرستان١ (مل‌(؛ پیرنیا، حسن، ایران باستان، تهران، ١٣٦٢ش؛ جعفری، عباس، رودها و رودنامۀ ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛ جغرافیای استان لرستان وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٨١ش؛ سرشماری عمومی نفوس و مسکن(١٣٧٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان پل‌دختر، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور(کوهدشت)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٥ش، ج٥٧؛ فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٩ش؛ فره‌وشی، بهرام، ایرانویچ، تهران، ١٣٧٠ش؛ مجموعۀ قوانین ١٣٧٤ش، وزارت کشور، تهران، ١٣٧٥ش؛ مخلصی، محمدعلی، پلهای قدیمی ایران، تهران، ١٣٧٩ش؛ مهریار، محمد، «بررسی اجمالی پل‌دختر(جابدر)»، اثر، تهران، ١٣٦٥ش، شم‌ ١٢-١٤؛ نشریۀ دفتر تقسیمات کشوری، معاونت سیاسی اجتماعی وزارت کشور، تهران، ١٣٧٩ش، شم‌ ٢؛ نقشۀ تقسیمات کشوری ایران، گیتاشناسی، تهران، ١٣٨١ش، شم‌ ٢٩٤؛ نوربخش، مسعود، با کاروان تاریخ، تهران، ١٣٧٠ش؛ نیز:
Lorestan Cultural Heritage Organization Website, www.Lorestanmiras.org/.
شیوا جعفری









١. Lorestan…