دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٥١٨

پِریشْتینا، مرکز ایالت خودمختار کوزوو(نام رسمی کوزوو متوهیای)واقع در جنوب جمهوری صربستان و مونتنگرو. این شهر در°٤٢و´٣٩ عرض شمالی و°٢١و´١٠ طول شرقی(«اطلس...١»، ١٤٠، فهرست)، در دشت کوزوو واقع است. پریشتینا با ٠٢٣‘٢٥٤ تن (١٣٨٣ش/٢٠٠٥م) جمعیت بزرگ‌ترین شهر استان کوزوو است. بیشتر ساکنان این شهر را مسلمانان آلبانیایی‌تبار تشکیل می‌دهند(انکارتا٢؛ «فرهنگ...٣»). این شهر مرکز بازرگانی، صنعتی و فرهنگی کوزوو به شمار می‌رود و دارای صنایع غذایی، نساجی، دارویی، فلزی و چوبی است. در کوههای کپائونیک در نزدیکی پریشتینا معادن سرب، نقره و روی وجود دارد که از دیرباز از این معادن بهر‌ه‌برداری می‌شود(بریتانیکا؛ ملکم، ٢٠).
پیشینۀ تاریخی: دیرینگی این شهر به سدۀ ٢م باز می‌گردد. تراژان، امپراتور روم(حک‌ ٩٨-١١٧م)شهر رومی اولپیانا را در ١٢ کیلومتری جنوب شرقی پریشتینای کنونی بنیان نهاد. این شهر در زمان ایلیریان اولپیانا اسپلندیسیما نامیده می‌شد. در سدۀ ٦م ژوستینین، امپراتور بیزانس آن را گسترش داد که ژوستیانا سکوندا خوانده می‌شد. بقایای این شهر رومی امروزه در جنوب شرقی پریشتینا پابرجاست. پس از تخریب اولپیانا در سده‌های اولیۀ قرون وسطیٰ توسط سلاوها و بلغارها، پریشتینا در نزدیکی آن ساخته شد(«پریشتینا٤»؛ EI٢).
در سدۀ ٧ق/١٣م درگیریهایی میان صربها و بیزانسیها بر سر تصرف این شهر روی داد که منجر به چیرگی صربها بر این شهر شد(جودا، ٢١). میلوتین(١٢٨٢-١٣٢١م) پادشاه صربها پس از استیلا بر این شهر، پریشتینا را به عنوان پایتخت پادشاهی صربها برگزید و در روزگار جانشینان میلوتین بر اهمیت این شهر افزوده گردید. با توسعه و رونق پریشتینا در سدۀ ١٤م در زمان فرمانروایی استفان دوشان و جانشین وی، لازار، این شهر در معرض تهدید عثمانیها قرار گرفت و بدین سبب پایتخت پادشاهی صربستان از پریشتینا به بلگراد منتقل گشت. اما با این حال پریشتینا به عنوان مقر ووک برانکوویچ٥(د١٣٩٨م) باقی ماند و به هنگام جنگ اول کوزوو در شعبان٧٩١/اوت١٣٨٩ ووک برانکوویچ حاکم پریشتینا بود(گیبنز، ١٤٢-١٤٤؛ «پریشتینا»؛ «دائرةالمعارف...٦»، XXVII/١٢٠؛ اوزون چارشیلی، EI٢; I/٢٦٠).
در جنگ کوزوو که در نزدیکی پریشتینا روی داد، نیروهای صرب از عثمانیها شکست خوردند و برانکوویچ با پرداخت خراج، تابعیت حکومت عثمانی را پذیرفت و بر منصب خود باقی ماند(اوزون چارشیلی، I/٢٥٣-٢٥٤, ٢٦٠؛ چودا، ٣٨). ایلدرم بایزید در ١٤١٢م برادرزن خود موسیٰ چلبی را به عنوان نمایندۀ دولت عثمانی در پریشتینا تعیین کرد(«دائرةالمعارف»، همانجا).
با اضمحلال پادشاهی صربها در ٨٤٣ق/١٤٣٩م، عثمانیها عیسیٰ بیک اسکوپیایی را به حکومت پریشتینا گماشتند. با چیرگی کامل عثمانیان بر این شهر و ساخت‌وسازهای تازه توسط آنان، پریشتینا چهرۀ شهری عثمانی به خود گرفت. کار ساخت نخستین مسجد شهر که در ٨٣٠ق/١٤٢٧م در دورۀ حکومت مراد دوم(٨٢٤-٨٥٥ق/١٤٢١-١٤٥١م)آغاز شده بود، در دورۀ حکومت محمدفاتح(٨٥٥-٨٨٦ق/١٤٥١-١٤٨١م) به پایان رسید. همچنین محمد فاتح مسجد دیگری به نام خود در آنجا ساخت و مسجد دیگری نیز توسط خاندان یاشار پاشا در پریشتینا احداث شد. در دورۀ حکومت عثمانیان، این شهر، در نتیجۀ تجمع بازرگانان راگوسا(بندر دوبرونیک امروزی) در آن، مرکزیت اقتصادی خود را حفظ کرد و به سرعت به صورت یک مرکز بازرگانی توسعه یافت(نک‌: EI٢؛ ملکم، ٢٢-٢٣، ١٣٩-١٤٠؛ سامی، ٢/١٤٩٨).
در اواخر سدۀ ١٠ق/١٦م، ٦٠٪ اهالی پریشتینا را مسلمانان تشکیل می‌دادند(ملکم، ١٦٨). اولیا چلبی که در سدۀ ١١ق/١٧م از پریشتینا دیدار کرده، آنجا را شهری با ٠٦٠‘٢ خانۀ دو طبقه با باغها و باغچه‌های خرم و ٣٠٠باب دکان که برای رفع نیازهای اهالی شهر کافی نبوده، وصف کرده است و قصر آلای‌بیک و عمارت محکمۀ آن را از بناهای معروف آنجا برشمرده است. افزون بر اینها، به گزارش او پریشتینا در آن زمان دارای ١١ کاروان‌سرا و مساجد و حمامهای متعددی بوده است(٥/٥٥٢).
در ١١٠٠ق/١٦٨٩م، اتریشیها به کوزوو حمله کردند و آلبانیاییهای طرفدار آنها به رهبری پیتر بوگدانی ـ اسقف اعظم کاتولیک مذهب اسکوپیه ـ به نیروهای اتریشی پیوستند و پریشتینا بدون مقاومت به دست اتریشیها افتاد، اما دیری نپایید که در ١٦٩٠م ترکها پریشتینا را بازپس گرفتند(نک‌: ملکم، ١٩٤، ٢٢٥؛ سولنر، ٢٢٥؛ «دائرةالمعارف»، همانجا). شیوع طاعون در ١١٠١ق و شروع دوبارۀ جنگ میان نیروهای عثمانی و اتریشی بر سرحاکمیت کوزوو در ١١٥٠ق/١٧٣٧م، آسیبهای بسیاری به پریشتینا رساند(ملکم، ٢٤٩بب‌(.
بر اثر گسترش منازعات و افزایش هرج‌ومرج در ایالت روم ایلی، برخی از خاندانهای برجستۀ محلی در بالکان به قدرت رسیدند. از این میان خاندان جیونولی(ژینولی)بر پریشتینا و ژئیلان حکمفرما شدند. در اوائل سدۀ ١٣ق/١٩م این خاندان چنان مقتدر شد که به آنان «دومین حکمران» کوزوو(پس از سلطان)لقب داده بودند(ملکم، ٢٦٥).
در ١٨١٢م نخست فرانسه و سپس دیگر کشورها از جمله پادشاهی صربستان در ١٨٨٩م در پریشتینا به تأسیس کنسولگری دست زدند. مسلمانان آلبانیایی گشایش کنسولگری صربستان در پریشتینا را گامهایی به سوی الحاق کوزوو به صربستان تلقی می‌کردند و از این کار ناخرسند بودند. در ١٣٠٧ق/١٨٩٠م کنسول صربستان در پریشتینا به قتل رسید و قاتل او هرگز شناخته نشد. در اسناد برجای مانده از این دوره، از پریشتینا به عنوان شهری با حدود ٧هزار تا ٩هزار تن جمعیت و ٥٠٠‘١ خانه یاد شده است. بنابراین اسناد در آن دوره ٢٠٪ از جمعیت پریشتینا را صربها تشکیل می‌داده‌اند(«پریشتینا»؛ EI٢؛ نیز نک‌: ملکم، ٣٣٦).
در اواخر سدۀ ١٣ق/١٩م، مرکز ایالت کوزوو از پریشتینا به اسکوپیه انتقال یافت. بنابر گزارشهای موجود از آن، پریشتینا شهری با حدود ٦٠٠‘١٠ تن جمعیت بوده است که از آن میان بیش از ١٠٠‘٨ تن از اهالی آن را مسلمانان و بقیه را مسیحانی از ملیتهای مختلف تشکیل می‌داده‌اند و دارای ١٨ مسجد، ٢ مدرسۀ ابتدایی‌ـ یکی برای دختران و دیگری برای پسران ـ و یک مدرسۀ رشدیه(متوسطه)، ٥٠٠ باب دکان، ١٠ کاروان‌سرا، ٢ مسافرخانه، ٣ حمام و یک بیمارستان نظامی در بیرون شهر بوده است(نک‌: سامی، همانجا؛ جواد، ١/٢٣٤-٢٣٥). در همین دوره با رشد تمایلات استقلال‌طلبانه در میان ملی‌گرایان آلبانی، در ١٢٩٨ق/١٨٨١م، طرح ملی‌گرایانۀ «اتحاد پریزرن» به ریاست سلیمان آقا وُکْشی، در برخی از شهرهای آلبانیایی‌نشین از جمله پریشتینا منجر به قیامهایی شد که سرانجام توسط درویش پاشا سرکوب گردید و آرامش به پریشتینا بازگشت(«دائرةالمعارف»)، همانجا)؛ اما ملی‌گرایان آلبانیایی همچنان خواستار استقلال‌ آلبانی از دولت عثمانی بودند.
در انتخابات مجلس نمایندگان عثمانی که پس از مشروطۀ دوم در ١٣٢٦ق/١٩٠٨م، صورت گرفت، حسن بیکِ‌بِریشا(پریشتینا) و اسماعیل کمال دو تن از نمایندگان مردم آلبانی در مجلس عثمانی، تلویحاً استقلال آلبانی از عثمانی را اعلام کردند که منجر به شورشهایی در ١٩١٠م، در نواحی آلبانیایی‌نشین شد. این نهضت توسط شفقت تورگات پاشا و جاویدپاشا سرکوب شد. در ژوئن ١٩١١، سلطان محمد پنجم برای جذب قلوب مسلمانان آلبانیایی به کوزوو سفر کرد و وارد پریشتینا شد و در آنجا با انتشار بیانیه‌ای اعلام عفو عمومی کرد و جرایم همۀ کسانی را که در شورش ١٩١٠م شرکت داشتند، بخشید(نک‌: ملکم، ٣٤٨ بب‌ ؛ «دائرةالمعارف»، همانجا)، اما در ١٣٣٠ق/١٩١٢م، به هنگام جنگ اول بالکان، پریشتینا به تصرف ارتش صربستان درآمد و حاکمیت ٥٠٠ سالۀ عثمانیان بر این شهر پایان یافت. صربها با بدرفتاری با مسلمانان سعی در بیرون راندن آنها از پریشتینا کردند. از ١٩١٣ تا ١٩١٥م بسیاری از مسلمانان پریشتینا را ترک کردند(شاو، II/٢٩٤؛ ملکم، ٣٦٨، ٣٧٥). پس از پایان جنگ جهانی اول و تشکیل پادشاهی یوگسلاوی پریشتینا به عنوان مرکز کوزوو معین شد(«دائرةالمعارف»، همانجا).
صربها پس از چیرگی بر کوزوو، دست به کشتار آلبانی‌تباران آنجا گشودند و تنها در پریشتینا ٥ هزار تن از مسلمانان آلبانیایی را به قتل رساندند و زمینهای کشاورزی آنان را مصادره کردند و از سویی دیگر کشاورزان نواحی صربستان و مونتنگرو را در زمینهای کشاورزی پریشتینا اسکان دادند(بلوف، ٢١٠؛ ملکم، ٤٠١-٤٠٢).
پس از پایان جنگ جهانی دوم و تأسیس کشور جمهوری فدرال یوگسلاوی، پریشتینا به عنوان مرکز ایالت خودمختار کوزوو در قلمرو جمهوری صربستان تعیین شد. در دورۀ حکومت تیتو بر یوگسلاوی پریشتینا به مرکز سیاسی و فرهنگی آلبانی‌تباران یوگسلاوی بدل شد. ٩٠٪ از ساکنان کوزوو را در این زمان آلبانی‌تباران تشکیل می‌دادند(کتانی، ٥٠، ٥٢؛ EI٢). پس از فروپاشی جمهوری فدرال سوسیالیستی یوگسلاوی در ١٣٧١ش/١٩٩٢م، درگیریهایی خونین در کوزوو و به‌ویژه در پریشتینا میان آلبانی‌تباران و صربها به وقوع پیوست که در نهایت با مداخلۀ ناتو این ناآرامیها فروکش کرد و بنابر قطعنامۀ ١٢٢٤ شورای امنیت سازمان ملل متحد، خودمختاری کوزوو با پایتختی پریشتینا در قالب حفظ تمامیت ارضی یوگسلاوی به رسمیت شناخته شد(ولی‌اللهی، ٢٢٨).
مآخذ: اولیا چلبی، سیاحت‌نامه، استانبول، ١٣١٥ق؛ جواد، علی، ممالک عثمانیه نک تاریخ و جغرافیا لغاتی، استانبول، ١٣١٢ق؛ سامی، شمس‌الدین، قاموس‌الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ق؛ کتانی، علی، اقلیتهای مسلمان در جهان امروز، ترجمۀ محمدحسین آریا، تهران، ١٣٦٨ش؛ ملکم، نوئل، تاریخ اجمالی کوزوو، ترجمۀ باقر نصیری، تهران، ١٣٧٨ش؛ ولی‌اللهی ملکشاه، حبیب‌الله و احمد جعفری، ریشه‌های بحران کوزوو و دخالت نظامی ناتو، تهران، ١٣٨٠ش؛ نیز:
Beloff, N., Tito’s Flawed Legacy, Colorado, ١٩٨٥; ٢٠٠٤; Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦; EI٢; Encarta Reference Library, ٢٠٠٤; Gibbons, H. A., The Foundation of the Ottoman Empire, London, ١٩٦٨; Judah, T., The Serbs, London, ١٩٩٧; »Prishtina«, Albanian, www.Albanian.com/main/countries/kosovo/prishtina; Show, S. and E. S. Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Cambridge, ١٩٨٥; Türk Ansiklopedisi, Ankara, ١٩٧٨; UzunçarŞılı, İ. H., Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٨٢; The World Gazetteer, www.world-gazetteer.com; Zöllner, E., Gaschichte Österreichs, Wien, ١٩٩٠.
مهدی کیوانی



١. Britannica… ٢. Encarta… ٣. The World… ٤. »prishtina« ٥. Vuk Brankovich ٦. Türk…