دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٥١٦

پَریشان، دریاچه‌ای در استان فارس.
نام و پیشینه: جغرافی‌نویسان سدۀ ٤ق/١٠م از این دریاچه با نامهای گوناگون یاد کرده‌اند. اصطخری آن را «توَّز» نامیده که در استان شاپور، نزدیک کازرون واقع بوده، و ١٠ فرسنگ(ح٦٠کم‌ (درازا داشته است(ص١٢٢). ابن‌حوقل از آن با نام «دریاچۀ مور» معروف به دریاچۀ کازرون یاد کرده(ص٢٧٧)، و در حدودالعالم «دریای یون» نامیده شده که با ١٠ فرسنگ درازا و ٨ فرسنگ پهنا منافع بسیار داشته است(ص١٥). مقدسی آن را دریاچۀ کازرون نامیده که در آن ماهی صید می‌شده، و بهره‌های دیگری نیز داشته است(ص٣٣٩). ابن‌بلخی از نویسندگان سدۀ ٦ق/١٢م، مانند ابن‌حوقل، این دریاچه را «مور» خوانده، و دور آن را دو فرسنگ دانسته است(ص١٥٤) و حمدالله مستوفی ک در سدۀ ٨ق/١٤م می‌زیسته، آن را «مورجره» نامیده، و افزوده است که ماهی فراوانی در آن صید می‌شود(ص٢٤٠).
این دریاچه «فَرشویه» معروف به «پَریشَم» نیز نامیده شده است(فرصت، ٢٧٨) و امروزه آن را به نام پریشان ـ روستایی به همین نام در کنارۀ شمالی دریاچه(مظفریان، ٣٠)ـ و فامورـ نام دهستانی از شهرستان کازرون(نشریه...، ٣٥) و همچنین نام کوهی در شمال دریاچه ـ نامیده می‌شود(مظفریان، همانجا). به نوشتۀ لسترنج این دریاچه(دریاچۀ کازرون)در سدۀ ٤ق/١٠م دریاچۀ «موز» یا مورَک نامیده می‌شد(ص٢٦٧). این نام برای لسترنج تردیدآمیز بوده است و شاید همان واژۀ «مور» باشد که ابن‌حوقل و ابن‌بلخی از آن یاد کرده‌اند.
وضع جغرافیایی: دریاچۀ پریشان در ١٥ کیلومتری جنوب خاوری کازرون و در غرب شیراز قرار گرفته است(جعفری، ٢٥١؛ بدیعی، ١/١٧٤). فسایی موقعیت آن را در میانۀ بلوک کازرون و بلوک فامور نوشته است(٢/١٦٠٠). این دریاچه به صورت پهنۀ دراز و باریکی از شمال شرقی به جنوب غربی کشیده شده است(مک‌گرگور، I/٢٤) و در حدود ٥٠٠‘٣- ٢٠٠‘٤ هکتار وسعت دارد و بزرگ‌ترین دریاچۀ آب شیرین ایران به شمار می‌رود. منابع آبی تغذیه‌کنندۀ آن آب چشمه‌های پل آبگینه، جمشیدی، گراب و رودخانۀ فامور است که به این دریاچه می‌ریزند(کازرون، بش‌(. حجم آبهایی که از چشمه‌های پیرامون به آن وارد می‌شود. سالیانه به حدود ٧٧٦‘٥١٦‘٢٦ م‌ ٣ می‌رسد(پروژه...، ٥). افزون بر اینها، دهها چشمۀ آب شیرین جوشان از کف دریاچه، مایۀ سرشاری آب آن است(مظفریان، ٣٦). ارتفاع دریاچه از سطح دریا ٨٢٠متر، و میانگین ژرفای آن ٣٠/١ متر است(پروژه، ٧-٨)که در ژرف‌ترین نقطه از ٥/٣ متر تجاوز نمی‌کند(مظفریان، همانجا).
ویژگیهای طبیعی: پیرامون دریاچۀ پریشان را دشتی فرا گرفته است که دمای آن در تابستانها از °٤٥ سانتی‌گراد می‌گذرد. در زمستانها حتیٰ شبها به ندرت آن یخ می‌بندد و معمولاً با دمیدن آفتاب دمای هوا از °١٠ سانتی‌گراد بالاتر می‌رود(منطقه...، بش‌(. بارندگی سالیانۀ بیش از ٥٠٠میلی‌متر موجب پیدایش مراتع انبوه در دشت پریشان گردیده است(همان). وجود این دریاچه یکی از عوامل مؤثر در حفظ تعادل آب‌وهوای منطقه به‌شمار می‌رود(پروژه، ٢٠). دشت پریشان را در گذشته جنگلی از درختان گوناگون پوشانیده بود که اکنون نشانه‌های ناچیزی از آن برجای مانده است(مظفریان، ٣٧). گونۀ غالب این درختان جنگلی «کُنار» بوده است که امروزه تنها در جوار امام‌زاده‌ها دیده می‌شود(منطقه، بش‌(. در فصل بهار، دشت پیرامون دریاچه، به صورت گلکشت زیبایی درمی‌آید که پر از گلهای درشت و بی‌مانند نرگس و شب‌بوست و فضای دریاچه آکنده از عطر این گلها می‌گردد(مظفریان، ٣٨؛ بهروزی، ٢٠). افزون بر اینها، نیزارهای پهناور کنارۀ دریاچه نیز بر زیبایی آن می‌افزاید(منطقه، بش‌(.
دریاچۀ پریشان یکی از مهم‌ترین زیستگاههای پرندگان و آبزیان ایران به‌شمار می‌رود(مظفریان، ٣٦، ٣٧-٣٨). به سبب گوناگونی آب‌وهوا و گیاهان، پرندگان ویژۀ جنگلهای بلوط، پرندگان جنگلهای گرمسیری، کوهستانی و تالابی در آن زندگی می‌کنند و تاکنون دست‌کم ٢٦٣گونۀ پرنده در منطقۀ حفاظت شدۀ پریشان شناسایی شده است. از مهم‌ترین پرندگان بومی دریاچه، انواع مرغابی، باکلان، نوک قاشقی و ماهی‌خوار را می‌توان نام برد. این دریاچه همچنین یکی از بهترین زیستگاههای پرندگان مهاجر جهان است که از سرزمینهای گوناگون مانند سیبری، کانادا، دانمارک و... به اینجا می‌آیند(منطقه، بش‌ ؛ مظفریان، ٣٨). درنا، پلیکان و فلامینگو را می‌توان از مهم‌ترین پرندگان مهاجر این دریاچه دانست. درنا بهار و تابستان را در روسیه، و پاییز و زمستان را در دریاچۀ پریشان به سر می‌برد و فلامینگوها نیز در زمستان از شمال افریقا و نیز از سیبری به سوی این دریاچه مهاجرت می‌کنند(مظفریان، ٣٨-٣٩). دریاچۀ پریشان برای تولید مثل و زمستانی گذرانی پرندگانی مانند اردکهای مرمری، سرسفید، بلوطی و پلیکان پاخاکستری که از پرندگان درخطر انقراض هستند، اهمیت بسیاری دارد و نیز برای پرندگان دیگر مانند آنقوت، سرسبز، لک‌لک، درنا، بالکان و چنگر مکان مناسبی است(منطقه، بش‌(. بجز پرندگان، دریاچۀ پریشان از جهت زیست انواع گوناگون ماهی و گیاهان آبزی نیز درخور توجه است. افزون بر اینها، پیرامون دریاچه زیستگاه جانورانی مانند خرس قهوه‌ای، گربۀ وحشی، پلنگ، سیاه‌گوش، گرگ، گراز، آهو، قوچ و بزوحشی است(مظفریان، ٣٩).
منطقۀ میان دریاچۀ پریشان و ارژن از دیرزمان، زیستگاه اصلی گوزن زرد ایرانی بوده است. نسل این نوع از گوزن که از زیباترین و رنگین‌ترین گوزنهای جهان است، منقرض شده اعلام گردیده بود، اما در ١٣٧٢ش با آوردن ٢٠ رأس آن از دشت ناز به منطقه، این حیوان ارزشمند دوباره به زیستگاه اصلی خود بازگردانیده شد(همانجا).
ویژگیهای اقتصادی: وجود دریاچۀ پریشان، زمینۀ مساعدی برای کشاورزی و باغداری در منطقه پدید آورده است. ماهی‌گیری نیز از مشاغل عمدۀ مردم است و هر ساله بیش از ٦٠تن ماهی در آن صید می‌شود(پروژه، ٣٩). در این دریاچه ٣گونه ماهی به نامهای دریک(کفال)، شانه و سرخه(سرخو)وجود دارد(همان، ٩). ظاهراً ماهی‌گیری از دیرباز در این دریاچه معمول بوده است، چنان‌که نویسندگان در سدۀ ٤ق/١٠م از صید فراوان در این دریاچه سخن گفته‌اند(ابن‌حوقل، ٢٧٧؛ اصطخری، ١٢٢؛ مقدسی، ٣٣٩). به گفتۀ فسایی(١٢٣٧-١٣١٦ق/١٨٢٢-١٨٩٨م)یک سال بخش بزرگی از دریاچه خشک شد و گیاه سیاه دانۀ فراوانی در کف آن رویید. همو می‌افزاید که نزدیک روستای پریشان غاری(شِکَفتی)در کنار دریاچه قرار دارد که تا نیمۀ آن و گاهی تا سقف غار را آب دریاچه فرامی‌گیرد و زمستانها ماهیهای دریاچه به سبب گرمی آب به اینجا می‌آیند و سوراخی به اندازۀ دهانۀ یک چاه در سقف غار وجود دارد و مردم روستای پریشان به نوبت به سر غار می‌روند و دلوی به ریسمان می‌بندند و آن را به غار می‌اندازند و چو آن را بیرون می‌آورند، پر از ماهی باشد. در این دریاچه ماهیهای بزرگ سرخ‌رنگ از ٢ تا ١٠من تبریز(من تبریز= ٩٧٠/٢ کیلوگرم) فراوان است و مردم از آن روغن می‌گیرند(٢/١٦٠١). ماهیهای دریاچۀ پریشان به لطافت ستوده شده‌اند(فرصت، ٢٧٨).
اخیراً سازمان ایرانگردی و جهانگردی فارس، با همکاری سازمان محیط‌زیست، اقدام به ایجاد تأسیسات خدماتی، برای گردشگران نموده است(کازرون، بش‌(. به نظر می‌رسد که با توسعۀ این گونه اقدامات مانند ساختن هتل و رستوران، این منطقه بتواند به صورت یک منطقۀ زیبا و پرجاذبۀ گردشگری درآید(مظفریان، ٣٨).
اهمیت جهانی دریاچۀ پریشان: در ١٣٥٠ش در «کنفرانس جهانی تالابها و پرندگان مهاجر» که در شهر رامسر تشکیل گردید، کارشناسان جهانی، از نظر تنوع پرندگان و زیبایی چشم‌اندازها، دریاچۀ پریشان(به همراه دریاچۀ ارژَن فارس) را به عنوان مرکز پژوهش جهانی تالابها، تحت مدیریت پروژۀ بین‌المللی، برگزیدند. در زمستان ١٣٥١ش منطقه‌ای به وسعت ١٩١ هزار هکتار به عنوان پارک انتخاب گردید و دریاچه‌های پریشان و ارژن در میانۀ پارک قرار گرفتند. در ١٣٥٣ش به علت مشکلاتی که پیش آمد، وسعت این منطقه به ٩١هزار و سپس به ٦٥هزار هکتار کاهش یافت و عنوان آن نیز به پارک ملی تبدیل گردید و در همان سال (١٣٥٣ش) این پارک از سوی سازمان یونسکو به عنوان «ذخیره‌گاه زیست کره» برگزیده شد، ولی پس از انقلاب، اهداف نخستین طرح کاهش یافت و تنها دو دریاچۀ پریشان و ارژن و منطقۀ کوهستانی میان آنها، به صورت منطقۀ حفاظت شده درآمد(منطقه، بش‌(.
مآخذ: ابن‌بلخی، فارس‌نامه، به کوشش لسترنج و نیکلسن، کیمبریج، ١٩٢١م؛ ابن‌حوقل، محمد، صورةالارض، به کوشش کرامرس، لیدن، ١٩٣٩م؛ اصطخری، ابراهیم، مسالک‌الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٢٧م؛ بدیعی، ربیع، جغرافیا مفصل ایران، تهران، ١٣٦٢ش؛ بهروزی، محمدجواد، شهر سبز با اوضاع اقتصادی، طبیعی، تاریخی شهرستان کازرون، شیراز، ١٣٤٦ش؛ پروژۀ احیای تالاب پریشان، به کوشش هدایت رهنمایی و دیگران، ادارۀ کل حفاظت محیط‌زیست فارس، ١٣٦٢ش؛ جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٩ش؛ حدودالعالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٠ش؛ حمدالله مستوفی، نزهةالقلوب، به کوشش لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق/١٩١٣م؛ فرصت، محمدنصیر، آثارالعجم، به کوشش علی دهباشی، تهران، ١٣٦٢ش؛ فسایی، حسن، فارس‌نامۀ ناصری، به کوشش منصور رستگار فسایی، ادارۀ کل میراث فرهنگی؛ مظفریان، منوچهر، کازرون در آیینۀ فرهنگ ایران، شیراز، ١٣٧٣ش؛ مقدسی، محمد، احسن‌التقاسیم، به کوشش محمدمخزوم، بیروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٧م؛ منطقۀ حفاظت شدۀ ارژن و پریشان(نشریه)، ادارۀ کل حفاظت محیط‌زیست استان فارس؛ نشریۀ دفتر تقسیمات کشوری، معاونت سیاسی اجتماعی وزارت کشور، تهران، ١٣٧٩ش، شم‌ ٢؛ نیز:
Strange, G., The Lands of the Eastern Caliphate, London, ١٩٦٦; MacGregor, C. M., Narrative of a Journey Through the Province of Le Khorassan, London. ١٨٧٩.
محسن احمدی