پَرْی‌خانْ خانُم (رجب ٩٥٥- رجب٩٨٥/اوت١٥٤٨- سپتامبر١٥٧٧)، دختر شاه طهماسب اول صفوی و بانویی سیاستمدار و قدرتمند که در تحولات سیاسی دورۀ خود نقشی مهم داشت. وی در حوالی اهر زاده شد(قاضی احمد، ١/٣٣٧). مادرش سلطان آغاخانم، از زنان چرکس حرم‌شاه طهماسب، و دایی وی شمخال سلطان از سرداران با نفوذ و رئیس سپاهیان چرکس بود(تتوی، ٧٠٠؛ پیربداق منشی، ٢٠١).
پری‌خان خانم که از تحصیلات بسیار خوبی برخوردار بود، به زودی در دستگاه پدر صاحب نفوذ شد(افوشته‌ای، ٧٠؛ اسکندربیک، ١/١١٩). گفته‌اند که شاه طهماسب چنان به او علاقه داشت که راضی به شوهر دادنش نمی‌شد(تتوی، ٧٠١). اما بعدها او را به همسری بدیع‌الزمان میرزا، پسر بهرام میرزا صفوی درآورد(قاضی احمد، ١/٣٩٧). این همسری ظاهراً تحقق عملی نیافت(اسکندربیک، ١/١٣٥).
در سالهای پایانی سلطنت شاه طهماسب که روز به روز بر قدرت و نفوذ پری‌خان خانم افزوده می‌شد، مسئلۀ جانشینی شاه، ذهن درباریان و صاحبان قدرت را به خود مشغول کرده بود. شماری از قزلباشان و گرجیان دربار، طرفدار حیدرمیرزا، فرزند جوان شاه بودند(تتوی، ٧٠٠). عده‌ای دیگر نیز از جانشینی اسماعیل میرزا، فرزند دیگر او حمایت می‌کردند که از سالها پیش به دستور شاه طهماسب در قلعۀ قهقهه زندانی بود(همانجا). در این میان، پری‌خان خانم چندی تلاش کرد تا زمینه را برای سلطنت برادر خود، سلیمان میرزا فراهم کند؛ اما به علت بی‌کفایتی و نادانی وی توفیقی نیافت و او نیز به جرگۀ طرفداران اسماعیل میرزا پیوست(همو، ٧٠١، ٧٠٢).
پس از مرگ شاه طهماسب(١٥صفر٩٨٤)، حیدرمیرزا که بر بالین پدر حاضر بود، رشتۀ کارها را در دست گرفت(همو، ٧٥٦). نخست به دفع پری‌خان خانم پرداخت، اما شاهزاده خانم هوشمند و حیله‌گر، با اظهار وفاداری و پشیمانی از رقابتهای گذشته و سوگند به قرآن، برادر را فریفت و جان به‌در برد(همو، ٧٥٥؛ واله، ٣٥٢؛ منجم، ٢٨)؛ اما در همان شب به کمک دایی خود، شمخال سلطان مخالفان حیدرمیرزا را برانگیخت تا به قصر سلطنتی ریخته، وی را به قتل رسانند(تتوی، ٧٥٥-٧٥٩؛ حسینی جنابذی، ٥٧٤، ٥٧٥؛ افوشته‌ای، ٢١، ٢٢). آن‌گاه با صلاحدید پری‌خان خانم، یکی از امرای ترکمان برای آوردن اسماعیل میرزا روانۀ قلعۀ قهقهه شد و در این فترت، پری‌خان خانم با کمال قدرت ادارۀ امور کشور را در دست گرفت(اسکندربیک، ١/١٩٧؛ واله، ٥٠٣؛ افوشته‌ای، ٧١).
اسماعیل میرزا در ٢٧جمادی‌الاول ٩٨٤ در تالا چهل ستون قزوین رسماً با عنوان شاه‌اسماعیل دوم بر تخت نشست. پری‌خان خانم که در روی کار آوردن او نقشی اساسی داشت، تصور می‌کرد که می‌تواند مثل سابق با قدرت در امور سلطنت مداخله کند(واله، ٥١٩)، اما شاه اسماعیل دوم از همان ابتدای کار دست وی را از امور، و ارتباطش را با درباریان و امرا قطع کرد(همو، ٥١٢) و حتیٰ جمعی را نیز به مراقبت و مواظبت از وی گماشت(تتوی، ٧٧٦) و اطرافیان و ملازمانش را نیز مرخص کرد(قاضی احمد، ١/٦٢٢). پادشاهی شاه اسماعیل دوم دیری نپایید و در ١٣ رمضان ٩٨٥ به طرزی مرموز درگذشت. بیشتر تاریخ‌نگاران معاصر وی معتقدند که مرگ شاه اسماعیل دوم نیز در نتیجۀ توطئۀ پری‌خان خانم رخ داد(نک‌: حسینی جنابذی، ٥٨٥؛ روملو، ٦٤٧؛ حسینی استرابادی، ١٠١؛ اسکندربیک، ١/٢١٩).
پس از مرگ شاه، پری‌خان خانم بار دیگر مصدر امور شد و در آن اوضاع بحرانی، برای جلوگیری از اضمحلال سلطنت صفوی و بروز چند دستگی میان سران قزلباش و حفظ آرامش پایتخت به چاره‌جویی پرداخت(نک‌: فلسفی، ١/٣٥). کفایت و کاردانی او به حدی بود که در شورای سران قرلباش برای تعیین پادشاه، عده‌ای خود او را نامزد پادشاهی کردند(افوشته‌ای، ٧٢)؛ گروهی نیز طرفدار شاه شجاع، فرزند شیرخوار اسماعیل دوم و نیابت سلطنت پری‌خان‌ خانم بودند(اسکندربیک، ١/٢١٩، ٢٢٠؛ قاضی احمد، ٢/٦٥٦). اما سرانجام رأی بزرگان کشور بر پادشاهی سلطان محمدخدابنده، ولیعهد رسمی شاه طهماسب قرار گرفت(اسکندربیک، ١/٢٢٠؛ روملو، ٩٨٥). سلطان محمدخدابنده تقریباً نابینا و ناتوان بود و در شیراز روزگار می‌گذراند(حسینی استرابادی، ١٠٢؛ اسکندربیک، ١/٢٢٤).
پری‌خان خانم مخالفانی هم داشت، مهم‌ترین مخالف او میرزا سلطان جابری اصفهانی، وزیرشاه اسماعیل دوم بود که به محض انتخاب سلطان محمدخدابنده، با تمهیدی خود را از قزوین به شیراز رساند و خود را به شاه جدید و همسر با نفوذش، خیرالنساء خانم نزدیک کرد و منصب وزارت را به دست آورد. میرزا سلطان در عین حال، به فعالیت برضد پری‌خان خانم پرداخت و چنین القا کرد که با وجود پری‌خان خانم، از پادشاهی جز نامی برای شاه جدید نخواهد ماند(همو، ١/٢٤٤؛ قاضی احمد، ٢/٦٦٠). این سعایتها در شاه کارگر افتاد و چون وارد قزوین شد(اول رجب ٩٨٥)، فرمان داد تا پری‌خان خانم را به للۀ دوران کودکی‌اش، میرزا خلیل خان افشار سپردند. کسان خلیل‌خان نیز چند ساعت بعد، به دستور شاه پری‌خان خانم را در خانۀ خلیل‌خان خفه کردند(اسکندربیک، ١/٢٢٦؛ روملو، ٦٦٥؛ قاضی احمد، ٢/٦٦٢). اموال پری‌خان خانم نیز که در حدود ١٠هزار تومان می‌شد، در برابر این خدمت به خان افشار بخشیده شد(اسکندربیک، همانجا). پیکر پری‌خان خانم را در آستانۀ امام‌زاده حسین قزوین به خاک سپردند(قاضی احمد، ٢/١٠١٧). وی به هنگام مرگ ٣٠ سال داشت.
پری‌خان خانم بانویی باهوش، قدرت‌طلب، دسیسه‌گر، دانش‌دوست و ادب‌پرور بود(افوشته‌ای، ٧٠). عبدی بیک نویدی شیرازی تاریخ تکملةالاخبار را به نام او نوشته است(ص٩٩). محتشم کاشانی، شاعر معروف دورۀ صفوی مورد علاقه و توجه پری‌خان خانم بود و او نیز قصایدی در مدح پری‌خان خانم سروده است(ص١٧٠-١٨٠). پری‌خان خانم خود نیز شعر می‌سرود و «حقیقی» تخلص می‌کرد و در برخی از تذکره‌ها اشعاری از او باقی مانده است(نک‌: دیهیم، ١/٥١). پری‌خان خانم مدرسه‌ای در اصفهان ساخت که به نام وی شهرت یافت، اما پس از چندی ویران شد و مصالح آن در ساخت مسجد رحیم‌خان و مسجد نو به کار رفت(رفیعی، ٢٩).
مآخذ: اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، تهران، ١٣٥٠ش؛ افوشته‌ای، محمود، نقارةالآثار، به کوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٥٠ش؛ پیربداق منشی، جواهرالاخبار، به کوشش محسن بهرام‌نژاد، تهران، ١٣٧٨ش؛ تتوی، احمد و آصف‌خان قزوینی، تاریخ الفی، به کوشش علی آل‌داود، تهران، ١٣٧٨ش؛ حسینی استرابادی، حسن، از شیخ صفی تا شاه صفی(تاریخ سلطانی)، به کوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٦٤ش؛ حسینی جنابذی، میرزابیک، روضةالصفویة، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، ١٣٧٨ش؛ دیهیم، محمد، تذکرۀ شعرای آذربایجان، تبریز، ١٣٦٧ش؛ رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم، آثار ملی اصفهان، تهران، ١٣٥٢ش؛ روملو، حسن، احسن التواریخ، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٥٧ش؛ فلسفی، نصرالله، زندگانی شاه عباس اول، تهران، ١٣٤٤ش؛ قاضی احمد قمی، خلاصةالتواریخ، به کوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٥٩ش-١٣٦٣ش؛ محتشم کاشانی، دیوان، به کوشش مهرعلی گرکانی، تهران، ١٣٤٤ش؛ منجم یزدی، محمد، تاریخ عباسی، به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، ١٣٦٦ش؛ نویدی شیرازی، زین‌العابدین، تکملةالاخبار، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٩ش؛ واله، محمدیوسف، خلدبرین، به کوشش هاشم محدث، تهران، ١٣٧٢ش.
محسن احمدی