پَرْچَم، روزنامه، سپس دو هفته‌نامه و بعداً هفته‌نامه‌ای که احمد کسروی تبریزی(مق‌ ١٣٢٤ش/١٩٤٦م) در دورۀ پس از شهریور١٣٢٠ در تهران منتشر می‌کرد. نخستین شمارۀ این نشریه در ٥ بهمن١٣٢٠ انتشار یافت. پرچم سخنگوی «باهماد (= جمعیت، حزب) آزادگان» بود. این جمعیت با استفاده از اوضاع و احوالِ نسبتاً مناسبِ پس از شهریور ٢٠ به رهبری کسروی تشکیل یافت و مروج اندیشه‌های او بود(مرسلوند، ٥/٢٦٨؛ پاکدامن، ١٠٤؛ ابوترابیان، ٦١؛ قاضی‌زاده، ٤٥١). در حدود یک‌ماه و اندی پس از انتشار پرچم، در این روزنامه صراحتاً بیان شد که جمعیتی پدید آمده است که «در گام نخست به موضوع مشروطه و نشر معنی آن در میان توده می‌پردازد و ... پرچم زبان آن است»(شم‌ ٣٤).
کسروی پس از تشکیل باهماد آزادگان، تقاضای امتیاز روزنامه ای به نام «درفش» به عنوان ارگانِ آن کرد، ولی از آنجا که کلمۀ درفش اختصاصاً به بیرق سلطنتی اطلاق می‌شد، از دادن امتیاز با این عنوان به او خودداری، و نام «پرچم» پیشنهاد شد و کسروی نیز ـ با آنکه از انتخاب این نام اکراه داشت ـ ناگزیر پذیرفت(اتحاد، ٤/٢٠٧-٢٠٨). سرمقاله‌های پرچم را کسروی خود می‌نوشت و بقیۀ مندرجات آن را ـ که شامل مطالب ارسالی به دفتر روزنامه، اخبار و مباحثی دربارۀ جریانات روز مملکتی بود ـ دیگران می‌نوشتند و با نظارت کسرویی به چاپ می‌رسید(همانجا). در نخستین شمارۀ روزنامه توضیح داده شده بود که «خبرهای خبرگزاری پارس و آگهیهای سودمند دیگر، به ویژه دربارۀ رویدادهای جنگ‌جهانی، ترجمه و چاپ خواهد شد. در آخر هرهفته نیز خلاصۀ رویدادهای آن هفته به صورت گفتاری در شمارۀ روز آدینه به چاپ خواهد رسید»(ص١).
در شماره‌های مختلف پرچم ضمن جانبداری از اصول حکومت مشروطه و تبلیغ آن، شرح‌حال قهرمانان انقلاب مشروطیت، همراه با عکسهایی از آنان چاپ می‌شد. شمارۀ ١٦١(١٣مرداد١٣٢١) این روزنامه به مناسبت سالگرد اعلام مشروطه با چاپ عکسهای سران جنبش مشروطه در صفحات اول و آخر، و درج مقالاتی در خصوص این جنبش، به صورت ویژه‌نامه انتشار یافت. درج بیان‌نامه‌ها و نوشته‌های «آزادگان» شهرهای مختلف ایران، به ویژه آذربایجان، و دفاع ازتروج زبان فارسی در این استان در شماره‌های متعدد و سرانجام تبلیغ «زبان پاک» ابداعی کسروی از جمله مسائل موردتوجه روزنامۀ پرچم بود.
صرف‌نظر از وقفه‌های کوتاه مدت ـ که یکی از آنها توقیف ٣روزه به سبب چاپ عکس دو ژنرال نازی در شمارۀ ١٤٠ (١٥تیرماه١٣٢١) بود ـ پرچم تا ١٧آذر١٣٢١ به‌طور مرتب انتشار می‌یافت(نک‌: شم‌ ١٤٤) و شمارۀ ٢٥٤(١٧آذر١٣٢١) واپسین شمارۀ پرچم روزانه بود(کتیرایی، ٣٨٥). در این روز به سبب «بلوای نان» که منجر به برقراری حکومت نظامی گردید، به دستور قوام‌السلطنه، نخست‌وزیر وقت از انتشار تمامی روزنامه‌ها در تهران و از آن جمله پرچم جلوگیری شد(عاقلی، میرزا...، ٢٩١-٢٩٥، روزشمار...، ١/٢٥٠؛ پاکدامن، ١٠٣؛ ابوترابیان، ١٠-١١). از شمارۀ ٤ تا آخرین شمارۀ این دوره در کتابخانۀ ملی موجود است(سرتیپ‌زاده، ٦٣).
پس از گذشت ٤ ماه، پرچم به شکل دو هفته‌نامه در ١٥ فروردین ١٣٢٢ آغاز به انتشار مجدد کرد(کتیرایی، همانجا). کسروی در نخستین شمارۀ آن دربارۀ این توقفِ ٤ ماهه آورده است که «به مناسبتِ پیش درآمدِ آذرماه و نداشتن کاغذ، تا امروز پرچم را تعطیل نمودیم»(ص٣٩). از توضیح دیگری که در پشت جلد همین شماره داده شده است، چنین برمی‌آید که پرچم و دیگر نشریۀ کسروی، پیمان تا «پیش درآمدِ آذرماه» انتشار می‌یافته، و «پس از گذارده شدن قانون نوین برای روزنامه‌ها» کسروی امتیازی برای انتشار مجدد پرچم گرفته است، لیکن به علت کمبود کاغذ و گرانی آن، و نیز اشتغال وی به چاپ و انتشار کتابهایی چون ورجاوند بنیاد، انتشار آن تا تاریخ یاد شده به تعویق افتاده، و از آن پس، به جای پرچم روزانه، پرچم دوهفتگی ٤٨ صفحه‌ای انتشار یافته است. این نشریه با «رفت‌ورویۀ» پیمان جایگزین روزانه و پیمان شد و در آن «گفتارهایی [هم] در زمینۀ پرچم با همان زبان روزنامه و ... هم در زمینۀ پیمان با همان زبانِ [خاص]» دنبال گردید(شم‌ ١).
پرچم دوهفتگی پس از انتشار شمارۀ ١٢ در نیمۀ دوم شهریور ١٣٢٢ توقیف گردید. نسخه‌ای از این دورۀ ١٢ شماره‌ای در کتابخانۀ مرکزی تبریز موجود است. اقدام برای جلوگیری از انتشار پرچم، ظاهراً با ارسال نامۀ مورخ ٢١/٤/١٣٢٢ش از سوی حسن اسفندیاری محتشم‌السلطنه، رئیس مجلس شورای ملی دورۀ سیزدهم، مبنی بر ضد دین بودنِ پیمان و پرچم به نخست‌وزیر وقت علی سهیلی، و انعکاس آن به فرمانداری نظامی آغاز شد(اسناد...، ٢/٢٧٧-٢٧٨). فرمانداری نظامی هم طی نامۀ مورخ ١١/٥/١٣٢٢ش به نخست‌وزیر اطلاع داد که به شهربانی دستور داده شده است تا از انتشار مجلۀ پرچم به علت درج مقالات «خلاف دیانت اسلام» جلوگیری کنند(همان، ٢/٢٧٨). سرانجام این نامه‌نگاری آن بود که هیئت وزیران در جلسۀ مروخ ٢١/٦/١٣٢٢ش توقیف ١٧ نشریه و از آن جمله پرچم را تصویب کرد(همان، ١/٣٣) و بدین‌ترتیب، و براساس همین تصویب‌نامه، از انتشار پرچم دوهفتگی جلوگیری شد.
انتشار مجدد پرچم پس از رفع توقیف ـ که مقدماتش از اواسط آذر ١٣٢٢ فراهم آمده بود ـ از اسفند ١٣٢٢، با قطع بزرگ و به صورت هفتگی آغاز گردید(اتحاد، ٤/٢٠٨؛ قاضی‌زاده، ٤٥١)؛ لیکن پس از انتشار ٧شماره، باز توقیف شد(کتیرایی، ٣٨٥-٣٨٦). این توقیف در ٥ اردیبهشت ١٣٢٣ به سبب «اهانت به دین اسلام» صورت گرفت(اسناد، ١/٦٣-٦٤؛ قس: پاکدامن، ١٣٢). شمارۀ ٧ پرچم هفتگی در حقیقت آخرین شمارۀ دوره‌های ٣گانۀ آن بود. از آن پس، با وجودِ اعتراضات مداوم از جانب کسروی و اعضای باهماد آزادگان از شهرهای مختلف در ١٣٢٣-١٣٢٤ش(اسناد، ٢/٢٧٩-٢٨٧)، دیگر روزنامه یا مجله‌ای به نام پرچم منتشر نشد و به جای آن، «دفترهای ماهانه» در سالهای ١٣٢٤-١٣٢٦ش در دورۀ حیات کسروی، و پس از قتل وی در ١٢ اسفند ١٣٢٤، توسط «یارانش» و به سردبیری یحییٰ ذکا، روی هم ٣٠ شماره، منتشر گردید(کتیرایی، ٣٨٦؛ برزین، ١٠٤؛ افشار، ٩٨٥).
مآخذ: ابوترابیان، حسین، مطبوعات ایران از شهریور ١٣٢٠ تا ١٣٢٦، تهران، ١٣٦٦ش؛ اتحاد، هوشنگ، پژوهشگران معاصر ایران، تهران، ١٣٨١ش؛ اسناد مطبوعات ایران، به کوشش غلامرضا سلامی و محسن روستایی، تهران، ١٣٧٣-١٣٧٦ش؛ افشار، ایرج، نادره کاران، به کوشش محمود نیکویه، تهران، ١٣٨٣ش؛ برزین، مسعود، شناسنامۀ مطبوعات ایران از ١٢٩٥تا١٣٥٧، تهران، ١٣٧٥ش؛ پاکدامن، مسعود، قتل کسروی، اپسالا، ١٣٧٧ش/١٩٩٩م؛ پرچم(دوهفته‌نامه)، تهران، ١٣٢٢ش، شم‌ ١؛ همان(روزنامه)، تهران، ١٣٢٠-١٣٢١ش، شم‌ ١، ٣٤، ١٤٠، ١٤٤، ١٦١، ٢٥٤؛ همان،(هفته‌نامه)، تهران، ١٣٢٢-١٣٢٣ش، شم‌ ١-٧؛ سرتیپ‌زاده، بیژن، فهرست روزنامه‌های موجود در کتابخانۀ ملی ایران، تهران، ١٣٥٦ش؛ عاقلی، باقر، روزشمار تاریخ ایران، تهران، ١٣٦٩ش؛ همو، میرزا احمدخان قوام‌السلطنه، تهران، ١٣٧٦ش؛ قاضی‌زاده، علی‌اکبر، جان‌باختگان روزنامه‌نگار، تهران، ١٣٧٩ش؛ کتیرایی، محمود، «کتاب‌شناسی کسروی»، فرهنگ ایران زمین، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٥٠ش، ج١٨؛ مرسلوند، حسن، زندگی‌نامۀ رجال و مشاهیر ایران، تهران، ١٣٧٥ش.
رحیم رئیس‌نیا