پَرْتوِ اِصْفَهانی، میرزا علی‌رضا مشهور به میرزا آقاجان، متخلص به پرتو، شاعر و خوش‌نویس سدۀ ١٣ق/١٩م. از تاریخ ولادت و درگذشت وی اطلاع دقیقی در دست نیست. پرتو اهل لنجان(لنجانات) اصفهان، و پدرش محمدعلی از مالکان و کارگزاران دولتی بود(فروغی، بش‌(. او تحصیلات ابتدایی را در اصفهان، در مدرسۀ نوریه، از مدارس دورۀ صفویه، همراه با کسانی مانند محمدعلی مُذهّب، نویسندۀ تذکرۀ یخچالیه‌ گذراند(اعتمادالسلطنه، ١/١٢٢؛ جابری انصاری، ١٤١-١٤٢). از جملۀ استادان وی اشرف الکتّاب و آقاغلامعلی را می‌توان نام برد که هر دو از سرآمدان عصر خود بودند. پرتو در محضر ایشان به تکمیل خط نسخ پرداخت(فضائلی، ٣٦٥).
تبحر پرتو در خوش‌نویسی سبب شهرت وی و مهاجرتش به تهران شد و زمینۀ تقرب وی به عنوان خوش‌نویس به دربار ناصرالدین‌شاه فراهم گشت(هدایت، رضاقلی، ٤/١٧٣؛ هدایت، محمود، ١/٢٤٥). خوش‌اخلاقی، نیک‌محضری و طبع والای او در سرودن اشعار، موضوعی است که اغلب تذکره‌نویسان به آن اشاره کرده‌اند(دیوان بیگی، ١/٣١٣؛ هولاکوقاجار، ٣٤).
نظریات گوناگونی دربارۀ تاریخ فوت پرتو وجود دارد. آنچه اغلب تذکره‌نویسان مسلّم می‌دانند، آن است که پرتو تا ١٢٩٧ق/١٨٨٠م حیات داشته است(آقابزرگ، ٩(١)/١٥٧؛ بیانی، احوال...، ٤/١٠٨، فهرست...، ٢٨)؛ هرچند سالهای ١٣٠٣ و ١٣٠٤ق نیز به عنوان سال مرگ وی ذکر شده است(مهدوی، ١٦٠؛ فروغی، همانجا؛ دیوان‌بیگی، ١/٣١٣).
از پرتو اصفهانی مجموعۀ اشعار و نمونه‌هایی از خوش‌نویسیها برجا مانده است. وی در ساختن ماده تاریخ مهارت داشت؛ این ماده تاریخها که در دیوان اشعارش هم آمده، درباب تعمیر و ساخت مساجد اصفهان و تاریخ درگذشت شاعران هم‌عصر اوست که مورد اِسناد تاریخ‌نویسان نیز قرار گرفته است(گلچین، ٥٩؛ هنرفر، ٧٩٢؛ رفیعی، ٥٠٤، ٧١١-٧١٢).
سروده‌های پرتو شامل غزلیات، قصاید و قطعات، و مضمون آنها گفت‌وگو با معشوق است. سبک بازگشت در اشعار پرتو به وضوح دیده می‌شود. همچنین مدح ناصرالدین‌شاه، اعتضادالسلطنه و نیز استقبال از شاعران هم‌عصر و شاعران پیشین، از جمله مطالبی است که در دیوان او دیده می‌شود. مجموعۀ خوش‌نویسیهای او در کتابخانه‌های ملک و سلطنتی سابق محفوظ است(نک‌: بیانی، احوال، ٤/١٠٨-١٠٩، فهرست، ٢٧، ٢٨).
مآخذ: آقابزرگ، الذریعة؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآةالبلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٧ش؛ بیانی، مهدی، احوال وآثار خوش‌نویسان، به کوشش حسین محجوبی اردکانی، تهران، ١٣٥٨ش؛ همو، فهرست نمونۀ خطوط خوش کتابخانۀ شاهنشاهی ایران، تهران، ١٣٢٩ش؛ جابری انصاری، حسن، تاریخ اصفهان، به کوشش جمشید مظاهری، اصفهان، ١٣٧٨ش؛ دیوان‌بیگی، احمد، حدیقةالشعراء، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٢-١٣٦٦ش؛ رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم، آثار ملی اصفهان، تهران، ١٣٥٢ش؛ فروغی، محمدحسین، مقدمه بر دیوان پرتو اصفهانی، تهران، ١٣٠٥ش؛ فضائلی، حبیب‌الله، اطلس خط، اصفهان، ١٣٦٢ش؛ گلچین معانی، احمد، تعلیقات بر تذکرۀ منظوم رشحۀ اصفهانی، تهران، ١٣٤٤ش؛ مهدوی، مصلح‌الدین، تذکرةالقبور با دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان، ١٣٤٨ش؛ هدایت، رضاقلی، مجمع‌الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٩ش؛ هدایت، محمود، گلزار جاویدان، تهران، ١٣٥٣ش؛ هنرفر، لطف‌الله، گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان، اصفهان، ١٣٤٤ش؛ هولاکو قاجار، احمد، مصطبۀ خراب، به کوشش عبدالرسول خیام‌پور، تبریز، ١٣٤٤ش.
مریم امیدعلی