دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٤٨٤
| پچوی جلد: ١٣ شماره مقاله:٥٤٨٤ |
پِچوی١، یا پچ، پِکس، شهری در جنوب غربی
مجارستان. این شهر در°٤٢و´٤٠ عرض شمالی و°٢٠و´١٩ طول شرقی با ٣٣٢‘١٥٧ تن جمعیت(در
١٣٧٩ش/٢٠٠٠م)، یکی از ٥ شهر بزرگ مجارستان به شمار میرود. پچوی مرکز ناحیۀ
اداری«بَرانیا» است و از مراکز عمدۀ صنعتی و بازرگانی مجارستان به شمار
میرود(«اطلس...٢»، ١٣٤، فهرست؛ «پکس٣»).
نام این شهرکه در زبان اسلاوی پاتکاستولیه٤، و در آلمانی فونفکیرشن٥ خوانده میشود،
به معنای ٥ کلیساست(هامرپورگشتال، VI/١٢٢؛ پچوی، ١/٤٣٧). دیرینگی این شهر که در محل
شهر رومی سپیانه٦ ساخته شده است، به سدههای نخستین میلادی بازمیگردد(«پکس»؛ EI٢,
VIII/٢٩١). به روایت ابراهیم پچوی، اتریشیها بنیادگذاران پچوی بودند و تا سدۀ
٥ق/١١م در این شهر اقامت داشتند، اما از آن پس مجارها بر آنجا دست یافتند و استفان
پادشاه مجارها در این شهر ٥ کلیسا بنیان نهاد که شهر نام خود را از آن کلیساها
گرفته است(١/٤٣٦-٤٣٧).
تا پیش از چیرگی عثمانیان بر این شهر، پچوی یکی از ٥ اسقفنشین مجارستان به شمار
میرفت(اکهارت، ٢٦). در ٧٦٨ق/١٣٦٧م نخستین دانشگاه مجارستان توسط لوئی کبیر پادشاه
مجارستان و لهستان در این شهر ساخته شد. این دانشگاه در دورۀ استیلای عثمانیان
تعطیل گردید، اما در ١٩٢٢م دوباره بازگشایی شد(بریتانیکا، IX/٢٣٣). در روزگار سلطان
سلیمان قانونی(سل ٩٢٦-٩٧٤ق) در ٩٣٢ق/١٥٢٦م، پس از پیروزی عثمانیان در جنگ
موهاچ(مهاچ)، قلعۀ پچوی بدون مقاومت تسلیم شد و عثمانیها ٣ روز پس از چیرگی بر شهر،
مردم را در میدان شهر گردآوردند و آنها را به قتل رساندند. سلطان سلیمان پس از تصرف
مجارستان، این سرزمین را به یانوش زاپولیا یکی از امرای مجاری دستنشاندۀ عثمانیان
واگذار کرد(سرتاوغلو، ٢٧٩؛ هامرپورگشتال، III/٦٢-٦٣). پس از مرگ یانوش زاپولیا در
٩٤٧ق/١٥٤٠م ارشیدوک اتریش که بر مجارستان ادعای ارضی داشت، این سرزمین را و از جمله
پچوی را تصرف کرد(سرتاوغلو، همانجا)، اما در محرم ٩٥٠/آوریل ١٥٤٣ به هنگام لشکرکشی
سلطان سلیمان قانونی به استرگون، پچوی توسط قاسمپاشا، سنجقبیکموهاچ به تصرف
درآمد و به عنوان یک سنجق(ولایت)، ضمیمۀ ایالت بودین شد(همانجا؛ اوزون چارشیلی،
٢/٥٦٨).
پچوی به سبب واقع شدن در دشتی حاصلخیز، در زمان تسلط عثمانیان بر آن به یکی از
مراکز تأمینکنندۀ نیازهای کشاورزی پادگانهای مرزی عثمانیان بدل شد. در
١٠١٠ق/١٦٠١م، این شهر به عنوان تیول به تریاکی حسنپاشا واگذار
شد(«دائرةالمعارف...٧»، XXVI/٤٤٩). از این شهر بعدها به هنگام عملیات جنگی
دامادْابراهیم پاشا، فاتح کانیژه(ترکی: قانیجه) به عنوان پایگاه نیروهای ترک
استفاده شد و همچنین زمانی که یِمیشچی حسنپاشا، صدراعظم وقت عثمانی برای شکستن
محاصرۀ کانیژه عازم این منطقه شده بود، از پچوی دیگر بار به عنوان پایگاه نیروهای
عثمانی استفاده شد. پس از چیرگی دوبارۀ عثمانیان بر کانیژه، قراعمربیک که در جنگ
منشأ خدماتی شده بود، به سنجقبیک پچوی منصوب شد(همانجا).
در رجب١٠٧٤ق/ژانویۀ١٦٦٤، کنت زرینی٨ برای بازپسگیری پچوی از عثمانیان اقدام کرد،
اما با وجود خسارات فراوانی که به شهر وارد شد. در این کار ناکام ماند(نک:
هامرپورگشتال، VI/١٢٢-١٢٣). در ١٠٩٤ق/١٦٨٣م، به هنگام دومین محاصرۀ شهر وین توسط
عثمانیها که منجر به شکست نیروهای عثمانی و عقبنشینی آنها شد، بودین به تصرف
اتریشیها درآمد(سرتاوغلو، همانجا) و شهر پچوی نیز توسط آنها محاصره شد. ارسلان
پاشا محافظ قلعۀ پچوی از بیم جان خود و نیز به سبب کمبود آب، شهر را با ١٤هزارتن از
نیروهای ترک تسلیم اتریشیها کرد و بدینترتیب، حاکمیت ١٤٤ سالۀ عثمانیان در ١٦٨٧م
پایان یافت(همو، نیز«دائرةالمعارف»، همانجا).
در دورۀ چیرگی ترکان بر پچوی، این شهر دارای نهادهای دینی و فرهنگی اسلامی شایان
توجهی بود. در میان مشایخ مولویخانۀ پچوی، شخصیتهای برجستهای بودند، از آن جمله
احمد دده که بعدها رئیس مولویخانۀ ینیقاپی استانبول شد(EI٢، همانجا). از دورۀ
حضور ترکان عثمانی در پچوی آثار بسیاری برجای مانده که این شهر را به موزهای از
آثار هنری ترکان بدل ساخته است. از مهمترین این آثار میتوان به مسجد جامع
حسنپاشا اشاره کرد(«دائرةالمعارف»، XXVI/٤٥٠). ابراهیم پچوی تاریخنویس معروف ترک
از مشاهیر منسوب به این شهر است(نک: پچوی، ١/٤٣٧).
مآخذ: اوزون چارشیلی، اسماعیل حقی، تاریخ عثمانی، ترجمۀ وهاب ولی، تهران، ١٣٧٠ش؛
پچوی، ابراهیم، تاریخ، استانبول، ١٩٨٠م؛ نیز:
Britannica, micropaedia, ١٩٨٩; Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦; Eckhart, F.,
Macaristan tarihi, tr. İ, Kafesoğlu, Ankara, ١٩٤٩; EI٢; Hammer-Purgstall, J.,
Geschichte des osmanischen Rriches, Graz, ١٩٦٣; »Pécs«; Encarta Reference
Library, ٢٠٠٣; Sertoğlu, M., Osmanli tarih lûgati, Istanbul, ١٩٨٦; Türk
ansiklopedisi, Ankara, ١٩٧٧.
وهاب ولی
١. Peçuy ٢. Britannica… ٣. »Pécs« ٤. Pal’kostolie ٥. Fünfkirchen ٦. Sopianae ٧.
Türk… ٨. Zrinyi