دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٤٨٠
| پتنی جلد: ١٣ شماره مقاله:٥٤٨٠ |
پَتَّنی١، شهری بندری و استانی مسلماننشین
به همین نام در جنوب تایلند. نام پتنی ریشه مالایایی(پتنی٢) دارد(کریستی، ١٧٣).
این نام در متون فارسی «پطانی» آمده است(نک: محمد ربیع، ٢١٦).
استان پتنی با حدود ٩٤٠‘١ کم ٢ وسعت و ٦٠٠‘٦٦٠ تن جمعیت(١٣٨٣ش/٢٠٠٤م) در جنوب
تایلند، نزدیک مرزهای مالزی و در کنار خلیج تایلند بر کرانۀ شرقی شبه جزیرۀ مالاکا
واقع است(«فرهنگ...٣»؛ کلمبیا٤). پتنی سرزمینی کوهستانی است و بجز باریکهای از
زمینهای هموار ساحلی دیگر اراضی آن را رشته کوه سانکالاخیری پوشانده است(«پتنی٥»،
استان؛ EI١).
پتنی سرزمینی حاصلخیز است که انواع میوه، کافور، عود، صندل، جوز، رزین، نارگیل و
انواع ادویه در آن به عمل میآید دارای معادن قلع و نمک است. مردمان این استان از
نژاد مالایی هستند و بیشتر آنها مسلماناند(کلمبیا). مرکز این استان شهر بندری پتنی
است که در °٦ و´٥٢ عرض شمالی و °١٠١ و´١٦ طول شرقی در دهانۀ رودخانۀ پتنی بر
کرانههای خلیج تایلند واقع است و حدود ٤٠٠‘٤٨ تن(١٣٨٣ش/٢٠٠٤م)جمعیت
دارد(بریتانیکا، IX/٢٠٢؛ «اطلس...٦»، ١٣٣، فهرست؛ «فرهنگ»).
پیشینۀ تاریخی: از گذشتههای دور سرزمین پتنی آگاهیهای روشنی در دست نیست، اما بنا
بر روایات محلی که در دو اثر مکتوب به نامهای «حکایت پتنی» و سجاره کراجان ملایو
پتنی٧ مضبوط است، دیرینگی این سرزمین به ٠٠٠‘٢ سال پیش میرسد(کریستی، ٢٥٣). لیانگ
ـ شو مورخ چینی در سدۀ ٧م از دولتی به نام «لنگ ـ یا « هسیو٨» در سدۀ ٢م یاد کرده
است که امروزه آن را سرزمین پتنی دانستهاند و نام پادشاهی پتنی نخستینبار در سدۀ
٧ق/١٣م در سالنامههای پادشاهی لیگو یاد شده است(نک: هال، ٣٠؛ میلر، ٢٥؛
«باستانشناسی...٩»). پادشاهی پتنی یک دولت مالایایی بود که قلمرو آن تقریباً با
استانهای امروزی پتنی، یالا و نریتوات١٠ تایلند منطبق است. در سدۀ ٥ق/١١م اسلام به
این پادشاهی راه یافت. پیش از ورود اسلام به پتنی این سرزمین بخشی از پادشاهی هندو
ـ بودایی سری ویجایا بود(«پتنی»، پادشاهی).
در نیمۀ نخست سدۀ ٩ق/١٥م پتنی تحت استیلای پادشاهی تایی «ایوتهیا١١» قرار گرفت؛ اما
دیری نگذشت که منصور شاه جانشین نخستین سلطان مالاکا، آنجا را به قلمرو خود
افزود(سرکار، ٦٩؛ باش، ٢٤٧؛ «پتنی»، همانجا). در ٩١٧ق/١٥١١م پرتغالیها بر پادشاهی
مالاکا چیره شدند و شماری از بازرگانان مسلمان و چینی مالاکا برای ادامۀ فعالیت خود
در پتنی اقامت گزیدند و به این ترتیب بر رونق تجاری پتنی افزوده شد(همانجا). در
همین اوان کشور سیام که همواره مدعی تسلط بر سراسر شبه جزیرۀ مالاکا بود، در ازای
دریافت اسلحه از پرتغالیها به آنها اجازه داد که مرکز تجاری در پتنی دایر
کنند(سیامنندا، ٤٣؛ هال، ١٧٢). پرتغالیها با احداث کارگاههای تولیدی و افزایش تجارت
خود با چین از طریق این بندر بر رونق پتنی افزودند(همو، ٢٢٤).
در نیمۀ دوم سدۀ ١٠ق/١٦م حکومت پتنی در جهت انحصارات تجاری گام برداشت که این وضعیت
به بروز کشمکشهایی انجامید که تا ٩٩٢ق/١٥٨٤م با پیروزی گروهی از بازرگانان و به دست
گرفتن قدرت توسط آنان ادامه داشت(«باستانشناسی»). در پی برقراری روابط بازرگانی
میان کشور سیام و تجار هلندی، در ١٠١١ق/١٦٠٢م هلندیها کارخانهای تولیدی در پتنی
برپا ساختند و با وجود مخالف پرتغالیها، توانستند با بهرهگیری از روابط دوستانۀ
خود با حکومت پتنی به فعالیت خود ادامه دهند(هال، ٣٣٥). در زمان سلطنت پراساتونگ در
سیام، حکومت پتنی با گسترش و نفوذ آن کشور در پتنی به مخالفت برخاست و اعلام
استقلال کرد. کوشش نیروهای سیامی برای چیرگی بر پتنی در سالهای ١٦٣٢و١٦٣٤م ناموفق
بود، اما در ١٦٣٦م سرانجام آن کشور توانست با کمک هلندیها بر پتنی استیلا
یابد(سیامنندا، ٦٩).
پس از این تاریخ به تدریج اهمیت خود را از دست داد، اما با این وجود پس از آنکه از
١٠٦٤ق/١٦٥٤م انگلیسیها در کامبوج و سیام نفوذ کردند، دولت پتنی در برابر آنها
پایداری کرد(همو، ٧٣؛ فاروقی، ٣٢٤-٣٢٥).
در ١٠٩٦-١٠٩٨ق/١٦٨٥-١٦٨٧م محمدحسینبیک که از جانب شاهسلیمان صفوی به عنوان سفیر
به دربار سیام گسیل شده بود، بر سر راه خود از پتنی دیدار کرد. او پتنی را شهر و
ناحیهای آباد وصف کرده که همه نوع میوۀ گرمسیری در آن به عمل میآمده، و بر آن
سرزمین زنی فرمانروایی میکرده است و مردمان آن مسلمان و شافعی مذهب
بودهاند(محمدربیع، ٢١٦؛ فاروقی، همانجا).
پتنی در سراسر سدههای ١١و١٢ق/١٧و١٨م از سوی همسایگان غیرمسلمان خود مورد تهدید
قرار داشت و رو به اضمحلال گذاشت، تا آنکه در اواخر سدۀ ١٨م پادشاهی سیام آن را
برای همیشه به قلمرو خود افزود. پادشاهی سیام در وهلۀ نخست پتنی را تحتالحمایۀ خود
قرار داد، اما در اوایل سدۀ ١٣ق/١٩م به منظور تضعیف هرچه بیشتر آن، این سرزمین را
به ٧ بخش کوچکتر تقسیم کرد(نک: کریستی، ١٧٤-١٧٥). کوشش دولت سیام برای تثبیت
استیلای خود بر پتنی از جمله رسمیت بخشیدن به زبان سیامی در آن باعث بروز واکنشهایی
از سوی مردم مالایایی تبار پتنی شد که به انقلاب ١٣٠٢ش/١٩٢٣م منجر گردید. گرایشهای
سیاسی مسلمانان پتنی بر اثر انقلابهایی که در ١٩٣٢م در سیام روی داد، تقویت شد. در
زمان جنگ جهانی دوم با اشغال سرزمینهای جنوبشرقی آسیا توسط ژاپنیها و ضمیمه شدن
کشور تایلند(سیام)به ژاپن، این امکان را به رهبران مسلمان پتنی داد که پس از شکست
ژاپن در ١٣٢٤ش/١٩٥٤م خواستههای خود مبنی بر اعطای حق تعیین سرنوشت به مردم پتنی را
پی گیرند(همو، ١٧٣, ١٧٥-١٨٠).
مآخذ: فاروقی، عباس، تعلیقات بر سفینۀ سلیمانی(نک: هم، محمد ربیع)؛
محمدربیعبنمحمدابراهیم، سفینۀ سلیمانی، به کوشش عباس فاروقی، تهران، ١٣٥٦ش؛ نیز:
»Archéologie Patani«, France diplomatie, www. Diplomatie.
Fr/culture/france/archeologie/patain/notes/ notes. html; Bashe, J., Thailand:
Land of the Free, London, ١٩٧١; Britannica, micropaedia, ١٩٨٩; Britannica Atlas,
Chicago, ١٩٩٦; Christie, C. J., A Modern History of Southeast Asia:
Decolonization, Nationalism and Separatism, London, ١٩٩٦; The
ColumbiaEncyclopedia, ٢٠٠١; EI١; Hall, D. G. E., A History of South-East Asia,
London, ١٩٦٤; Miller, H., The Story of Malaysia, London, ١٩٦٥;»Pattani«,
Wikipeddia, www.wikipedia.org/wiki/Pattani; Sarkar, H. B., Cultural Relations
Between India and Southeast Asian Countries, New Delhi, ١٩٨٥; Syamananda, R., A
History of Thailand, Bangkok, ١٩٨١; The World Gazetteer,
www.world-gazetteer.com.
پرویز امین
١. Pattani ٢. Patani ٣. The World… ٤. The Columbia… ٥. »Pattani« ٦. Britannica…
٧. Sejarah Kerajaan Melayu Patani. ٨. Lang-ya-Hsiu ٩. »Archéologie…« ١٠.
Narathiwat ١١. Ayutthaya