پاسارُویتْز١ (ترکی: پاسارُفْچا)، شهری کوچک در جمهوری صربستان و مونتنگرو. نام این شهر که در زبان صربی پاژارواچ خوانده می‌شود، از واژۀ صربی ـ کرواتی «پاژار» به معنای آتش برگرفته شده است و در زبان صربی «شهرآتش» معنا می‌دهد(«پاژارواچ٢»؛ EI٢). این شهر در °٤٤و´٦٣ عرض شمالی و °٢١و ´١٩طول شرقی در ٧٠کیلومتری جنوب شرقی بلگراد و در نزدیکی ملتقای رودخانه‌های موراویا و دانوب واقع است(لاموش، ١٣٥؛ «پازارواچ»؛ «دائرة المعارف...٣»).
پاسارویتز شهری کوچک با حدود ٤٢هزار تن جمعیت(١٣٨٢ش/٢٠٠٣م)است که به رغم برخورداری از اهمیت اقتصادی، شهرت آن بیشتر مربوط به انعقاد پیمانی معروف به پیمان صلح پاسارویتز است که در ١١٣٠ق/١٧١٨م به روزگار سلطان احمد سوم(سل‌ ١١١٥-١١٤٣ق/١٧٠٣-١٧٣٠م)میان امپراتوری عثمانی از یک سو دولتهای اتریش و جمهوری ونیز، از سوی دیگر منعقد شد(لاموش، همانجا؛ نیز نک‌: هامرپورگشتال، VII/٢٣٢-٢٣٦؛ «پاسارویتز...٤»). این پیمان نامه پایان‌بخش جنگهای چندین سالۀ عثمانی با دولتهای اتریش و جمهوری ونیز بود که از ١١٢٦تا١١٣٠ق/١٧١٤تا١٧١٨م به طور انجامید. عثمانیان نخست در جبهه‌های جنگ با جمهوری ونیز در یونان و کرت به پیروزیهایی دست یافتند، اما در ١٧١٦م در پتراوردین٥ از نیروهای اتریشی به فرماندهی پرنس اوژن دوساووا شکست خوردند و به این پیمان صلح تن در دادند(«پاسارویتز»).
نخستین گفت‌وگوهای صلح در اواخر سال ١٧١٧م آغازشد، ولی گفت‌وگوهای قطعی که طرفهای درگیر در آن شرکت کردند، در رجب ١١٣٠/ژوئن١٧١٨ آغاز گردید و در شعبان ١١٣٠/ژوئیۀ ١٧١٨پایان یافت. فرستادگان انگلستان و ایالات متحدۀ آمریکا هم به عنوان ناظر و میانجی در این مذاکرات حاضر بودند(لاموش، همانجا). براساس این پیمان که یکی از زیان‌بارترین پیمانها در تاریخ دولت عثمانی بود، دولت عثمانی نواحی تِمسِوار، افلاق کوچک(افلاق غربی)، و یک باریکه از صربستان ـ در جنوب دانوب از تیمورک تا دریناـ که بلگراد را نیز شامل می‌شد، به اتریش واگذار کرد. اما برپایۀ مفاد همین پیمان جمهوری ونیز تمام مستملکات خود در شبه جزیرۀ پلوپونز و جزیرۀ کرت و دیگر جزایر واقع در دریای مدیترانه از کرت تا سواحل آناتولی را از دست داد و فقط جزایر ایونی و سواحل دالماسی را نگه داشت(«پاسارویتز»؛ لاموش، همانجا).
در اواخر شعبان١١٣٠/ژوئیۀ ١٧١٨ و در همان محل پیمان‌نامۀ بازرگانی و کشتی‌رانی میان دولتهای عثمانی و اتریش به امضا رسید که به موجب آن حقوق کاپیتولاسیون برای شهروندان دولتهای بیگانه در قلمرو عثمانی به رسمیت شناخته می‌شد و به موجب مفاد یکی از بندهای آن بازرگانان ایرانی اجازه می‌یافتند که از خاک عثمانی برای دادوستد با شهرهای تابع دولت اتریش گذر کنند(هامر پورگشتال، VII/٢٣٦؛ لاموش، ١٣٦؛ میلر، ١٠؛ لویس، ٤٥).
شهر پاسارویتز تا جنگ جهانی اول، در صلح و امنیت روبه گسترش نهاد. به گونه‌ای که در اوایل سدۀ ٢٠م یکی از شهرهای مهم صربستان به شمار می‌رفت. این شهر پس از پایان جنگ جهانی اول و تشکیل پادشاهی یوگسلاوی، در شمار شهرهای این کشور قرار گرفت(EI٢)و پس از فروپاشی فدراسیون یوگسلاوی در قلمرو جمهوری صربستان و مونتنگرو باقی ماند.
مآخذ: لاموش، لئون، تاریخ ترکیه، ترجمۀ سعید نفیسی، تهران، ١٣١٦ش؛ نیز:
EI٢; Enciclopedia Italiana, Rome; Hammer-Purgstall, J., Geschichte des osmanischen Reiches, Graz, ١٩٦٥; Lewis, B., The Emergence of Modern Turkey, London, ١٩٧٩; Miller, W., The Ottoman Empire and its Successors ١٨٠١-١٩٢٧, London, ١٩٦٦; »Passarowitz, Treaty of«, Fact Monster, www.factmonster.com/ce٦/history/A٠٨٣٧٧٩٦.htm١; »Pozarevac«, World History, www. Worldhistory.com/wiki/p/pozarevac.htm.
پرویز امین

١. Passarowitz ٢. »Pozarevac« ٣. Enciclopedia… ٤. »Passarowitz…« ٥. Petewardein