بِیْنَ الطُّلوعِیْن، فاصلۀ زمانی میان دمیدن صبح صادق و طلوع آفتاب. اطلاق بین الطلوعین به زمان میان صبح کاذب و صبح صادق(نک‍: لغت‌نامه...)، غیر مستند و سهو است.
نمی‌توان به دقت معین کرد که مفهوم بین‌الطلوعین در فرهنگ اسلامی از چه زمان پدید آمده است. در قرآن کریم، پیامبر اکرم(ص) و گاه مؤمنان، به تسبیح خدا در ساعتی پیش از طلوع و غروب خورشید خوانده‌شده‌اند(طٰه/٢٠/١٣٠؛ روم/٣٠/١٧؛ ق/٥٠/٣٩). در روایات هم از دعاهایی یاد شده است که پیامبر(ص) و امامان(ع) هر صبح و شام می‌خواندند(نسایی، ٢٠-٢١؛ کلینی، ٢/٥٢٢ بب‍(. دعای ششم صحیفۀ سجادیه که همۀ مضمونهای مطرح گشته در آن متناسب با دعاهای صبحگاهی است، دعای صباح و مساء نامیده شده است(نک‍: مهروش، ١١١-١١٢). بنابراین، نزد مسلمانان سده‌های نخست، صبح و عصر تفاوتی از لحاظ اهمیت و ارزش تسبیح خداوند نداشته‌اند. حتیٰ بیرونی نیز آن‌گاه که به رواج برخی آداب در میان ایرانیان، در فاسلۀ زمانی بین طلوع فجر تا طلوع خورشید اشاره کرده(ص ٢٢٩)، از واژه‌های خاص برای این زمان یاد نکرده است. کاربرد اصطلاح بین‌الطلوعین برای اشاره به فاصلۀ زمانی یاد شده، تنها در دوره‌های متأخرتر از سدۀ ١٠ق/١٦م و در ضمن بحثهای فقهی رواج یافته است(نک‍: مقدس اردبیلی، ٧/٢٩٣).
به هر روی، واقع شدن نماز صبح، تعقیبات و تسبیح پس از آن در بین‌الطلوعین و نیز، تقارن این ساعت با آغاز روز و شروع کسب‌وکار، فرهنگ و آداب خاصی دربارۀ آن پدید آورده است(برای آشنایی با دعاها، آداب و باورهایی مربوط به این ساعت، نک‍: صحیفۀ سجادیه، دعای٦؛ نسایی، ١٩؛ طوسی، مصباح...، ٥١٢؛ کفعمی، ٩٤بب‍ ، ١٧٨-١٨٠؛ فهری، ٢٢٩-٢٣٣؛ مجلسی، ١٠٢/٢٩٧؛ قمی، ٣١-٣٨). در این میان، بین‌الطلوعین صبح روز جمعه از اهمیت بیشتری برخوردار است(نووی، ٩٤). مردگان معذب، در این ساعت آزادند(مجلسی، ٦/٢٥٦). حتیٰ از جمله ساعتهای محتمل برای استجابت دعاها، همین موقع دانسته شده است(نووی، همانجا).
فقیهان شیعه در بحث از آداب بیع ـ به استناد احادیثی ـ کراهت معامله و تجارت را در زمان بین‌الطلوعین یادآور شده(نک‍: ابن‌بابویه، ٣/١٢٢؛ طوسی، تهذیب...، ٧/٨؛ حرعاملی، ١٧/٣٩٩)، و بین‌الطلوعین را زمان دعا وعبادت دانسته‌اند(نراقی، ١٤/٢٥؛ جزایری، ٢٢٧). وقوف در مشعر، در بین‌الطلوعین روز عیدقربان نیز از ارکان حج شمرده شده است(ابن‌بابویه، ٢/٥٤٥-٥٤٦؛ نراقی، ١٢/٢٤٩؛ مقدس اردبیلی، همانجا).
فتوا دادن در برخی مسائل فقهی، مستلزم تعیین زمان دقیق آغاز روز است(برای نمونه، نک‍: نراقی، ١٣/٥٧؛ خویی، ٦/١٤٤، ٩/٢٧٧-٢٧٨). از این رو، در میان فقیهان متأخر شیعه، در اینکه بین‌الطلوعین را جزو روز باید شمرد یا شب، وحدت نظر نبوده است(برای نمونه، نک‍: نراقی، ٨/٢٥٧؛ نجفی، ٧/٢٣١؛ حسینی مراغی، ١/١٩٧؛ خویی، ١/٢٧١بب‍(. گسترش بحثهای فقهی برای تعیین زمان دقیق آغاز روز، به نگارش کتابها و رسالاتی برای تعیین دقیق زمان بین‌الطلوعین انجامیده است(برای نمونه، نک‍: آقابزرگ، ١٢/٤٦-٤٧، ١٥/٧، ٢٥/١٣٥؛ موسوعة...، ١/٤٠٤).
مآخذ: آقابزرگ، الذریعة؛ ابن‌بابویه، محمد، من لایحضره الفقیه، به کوشش حسن موسوی خرسان، قم، جامعۀ مدرسین؛ بیرونی، ابوریحان، الآثار الباقیة، به کوشش زاخاو، لایپزیگ، ١٩٢٣م؛ جزایری، عبدالله، التحفةالسنیة، نسخۀ خطی آستان قدس، شم‍ ٢٢٦٩؛ حرعاملی، محمد، رسائل الشیعة، بیروت، ١٤١٣ق؛ حسینی مراغی، عبدالفتاح، العناوی الفقهیة، قم، ١٤١٧ق؛ خویی، ابوالقاسم، التنقیح، تقریر علی تبریزی غروی، قم، ١٤١٠ق؛ صحیفۀ سجادیه؛ طوسی، محمد، تهذیب الاحکام، به کوشش حسن موسوی خرسان، تهران، ١٣٩٠ق؛ همو، مصباح المتهجد، به کوشش علی‌اصغر مروارید، بیروت، ١٤١١ق؛ فهری، محمد، الدعاءالمآثور و آدابه، به کوشش محمد رضوان دایه، بیروت، دارالفکر المعاصر، قرآن کریم؛ قمی، عباس، الباقات و الصالحات فی الادعیة و الصلوات المندوباب، همراه، مفاتیح الجنان، تهران، ١٣٤٠ش؛ کفعمی، ابراهیم، المصباح، به کوشش حسین اعلمی، بیروت، ١٤١٤ق؛ کلینی، محمد، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ١٣٦٥ق؛ لغت‌نامۀ دهخدا؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تهران، دارالکتب‌الاسلامیه؛ مقدس اردبیلی، احمد، مجمع‌الفائدة والبرهان، به کوشش مجتبیٰ عراقی و دیگران، قم، ١٤٠٩ق؛ موسوعة مؤلفی الامامیة، قم، ١٤٢٠ق؛ مهروش، فرهنگ، هویت و انتساب صحیفۀ سجادیه، با تکیه بر شاخصه‌های متن، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه امام‌صادق(ع)، تهران، ١٣٨٢ش؛ نجفی، محمدحسن، جواهرالکلام، به کوشش عباس قوچانی، تهران، ١٣٩٣ق؛ نراقی، احمد، مستندالشیعة، قم، ١٤١٧ق؛ نسایی، احمد، عمل الیوم و اللیلة، بیروت، ١٤٠٦ق؛ نووی، یحییٰ، الاذکار، به کوشش محیی‌الدین شامی، بیروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م.
فرهنگ مهروش