بیلیتُن١، یا بلیتون، بلیتونگ، جزیره‌ای در اندونزی. این جزیره با حدود ٨٠٠٤ کم‍ ٢ وسعت و ٩٧٢١٩٢ تن جمعیت(١٣٦٩ش/١٩٩٠م) در غرب مجممع‌الجزایر اندونزی، میان جزائر بُرنئو و سوماترا در دریای جاوه واقع است و دارای آب و هوای استوایی است(بلیتونگ، انکارتا٢ ؛ بلیتونگ، جغرافیا...٣). مرکز این جزیره بندر تانجونگپاندان٤ است که با حدود ٨٠٠٦٣ تن جمعیت(١٣٨٣ش/٢٠٠٤م)، در کرانه‌های شمال غربی بیلیتن قراردارد(فرهنگ...٥؛ بلیتونگ، انکارتا).
جزیرۀ بیلیتن یکی از دو جزیرۀ عمدۀ استان بانگکا ـ بلیتونگ اندونزی است(بانگکاـ بلیتونگ٦). این جزیره در واقع ادامۀ بلندیهای مجمع‌الجزایر مالایاست(هاردجونو، ٢٧؛ بلیتونگ، انکارتا‍(. بیلیتن دارای ذخایر غنی کائولین است و قلع آن از ارزشمندتری ذخایر طبیعی یافت‌شده در اندونزی است (هاردجونز، ١٠٧, ١١٤؛ هال، ٤٥٦). امروزه کارخانه‌ای برای ساخت ظروف چینی از کائولین موجود در این جزیره احداث شده است(هاردجونو، ٢٣٣). بهره‌بردای از معادن قلع، با تأسیس شرکت قلع بیلیتن در ١٢٦٨ق/١٨٥١م آغاز شد(هال، همانجا).
از پیشینۀ تاریخی این جزیره آگاهیهای روشنی در دست نیست، اما همین‌قدر می‌دانیم که تاریخ این جزیره با سلطان‌نشین پالِمبانگ پیوستگی دارد(نک‍: همو، ٤٥٤) و اسلام در سدۀ ١٣ق/١٩م به آنجا راه یافته است(EI٢). بیلیتن در سده‌های اخیر به سبب اهمیت سوق‌الجیشی و برخورداری از منابع سرشار طبیعی، مورد توجه اروپاییان قرار گرفت و کشف منابع غنی قلع در سدۀ ١٩م در آنجا براهمیت آن نزد اروپاییان افزود(ریکلفس، ٢٢٠). در ١٢٢٧ق/١٨١٢م جیلیسی، فرمانده نیروهای انگلیسی در منطقه، در پی دستگیری سلطان پالمبانگ، این جزیره را تسخیر، و سلطان را برکنار کرد و برادرش را به جای او نشاند. سپس به دنبال وقوع حوادثی در منطقه، هلندیها که منافع خود را از دست داده بودند، خواستار پرداخت غرامت نقدی از سوی سلطان جدید شدند. سلطان پالمبانگ به سبب عدم توانایی در پرداخت غرامت نقدی، به ناچار جزایر بیلیتن و بانگکا را در ١٢٣٢ق/١٨١٧م با وجود مخالفتهای انگلیس به هلندیها واگذارد(هال، ریکلفس، همانجاها) و تا ١٣٢٩ش/١٩٥٠م که اندونزی به استقلال رسید، همچنان در دست هلندیها باقی بود(دائرةالمعارف...٧، I/٢١٧).
مآخذ: ریکلفس، م. س.، تاریخ جدید اندونزی، ترجمۀ عبدالعظیم هاشمی نیک، تهران، ١٣٧٠ش؛ نیز:
Bangka-Belitung, Wikipedia. Org/wiki/Bangka-Belitung; Belitung, Encarta Reference Library, ٢٠٠٤; Belitung, Indonesian Political Geography, The Columbia Electronic Encyclopedia, ٢٠٠٣; The Colubia Encyclopedia, New York, ١٩٦٣; EI٢; Hall, D. G. E. A History of South East Asia, London, ١٩٦٤; Hardjono, J., Indonesia, Land People, Djakarta, ١٩٧١; The World Gazetteer, www.world-gazetteer.com.
پرویز امین