بِیْکَندی، ابوعبدالله محمدبن سلام بن‌فرج بخاری(د صفر٢٢٥/دسامبر٨٣٩)، محدث اهل ماوراءالنهر و استاد بخاری، صاحب صحیح. وی در بیکند، یکی از شهرهای نزدیک بخارا به دنیا آمد(نک‌: سمعانی، ٢/٤٠٤؛ یاقوت، ١/٧٩٧). اگرچه در منابع به تاریخ تولد او اشاره نشده است، اما بر پایۀ منابعی که تولد وی را هم‌زمان با وفات سفیان ثووی آورده‌اند(ابن‌حجر، ٩/٢١٣؛ ذهبی، تاریخ...، ٣٦٢)، می‌توان ١٦١ق/٧٧٨م را سال تولد او دانست.
بیکندی در دیار خود به فراگیری دانش آغاز کرد و برای تکمیل آموخته‌هایش به سفر پرداخت و در محضر درس بسیاری از بزرگان دانش اندوخت. در میان استادان وی، نام کسانی همچون ابن‌مبارک، سنان بن عیینه، محمدبن فضیل، ابن‌علیه، وکیع‌بن جراح، ابواسحاق فزاری، عیسیٰ غُنجار، یحیی بن‌محمد بصری، ابوالاحوص بغوی، عیسی‌بن‌موسیٰ بخاری و عقبةبن‌خالد سکونی، اهمیت و اشتهار بیشتری دارند(ابن‌ابی حاتم، ٣(٢)/٢٧٨؛ مزی، ٢٥/٣٤٠-٣٤١؛ ابن‌حجر، ٩/٢١٢؛ سمعانی، همانجا). مزی(٢٥/٣٤١) مالک‌بن انس را نیز از استادان او دانسته است، اما برخی گویند اگرچه وی مالک را دیده، ولی از او حدیثی نشنیده است(ابن‌حجر، ٩/٢١٣؛ ذهبی، همان، ٣٦٠).
بیکندی در سفرهای خویش(نک‌: سیوطی، ١٨٥؛ ابن‌عماد، ٢/٥٧)، چنان‌که خود گفته، گویا از ٤٠٠نفر از مشایخ زمانه حدیث شنیده است(ذهبی، همان، ٣٦١، سیر...، ١٠/٦٣٠). وی مردی توانگر بود و به گفتۀ خود برای فراگیری دانش، اموال بسیار صرف کرده بود(نک‌: همان، ١٠/٦٢٩، تاریخ، همانجا؛ ابن‌حجر، ٩/٢١٢). برخی او را حافظ احادیث فراوان دانسته، و گروهی محفوظاتش را تا ٥هزار حدیث برشمرده‌اند(ابن‌حجر، ٩/٢١٢-٢١٣؛ ابن‌عماد، همانجا).
بیکندی را از محدثان بزرگ دانسته‌اند(ذهبی، سیر، ١٠/٦٢٨) و حتیٰ برخی او را با اسحاق‌بن‌راهویه(استاد بنام بخاری)، دو گنجینه‌دار حدیث در خراسان پنداشته‌اند(همانجا؛ ابن‌حجر، ٩/٢١٢). چگونگی یادکردهای نویسندگان از بیکندی دربارۀ وثاقت و صداقت او در حدیث، نشان‌دهندۀ جایگاه ارزشمند او در این علم است(نک‌: همو، ٩/٢١٣؛ سمعانی، همانجا؛ ذهبی، همان، ١٠/٦٢٩). در این میان به ویژه حکایاتی که دربارۀ مجالس درس او بیان شده است(نک‌: ابن‌حجر، ذهبی، همانجاها)، بر شناخت مقام علمی او می‌افزاید.
شاگردان و راویان بسیاری نزد بیکندی به دانش‌اندوزی پرداختند که بی‌گمان در رأس این شاگردان، یکی از بزرگان تاریخ حدیث، محمدبن‌اسماعیل بخاری است. برپایۀ زمان خروج بخاری از بخارا به سوی نیشابور(٢٠٩ق/٨٢٤م)، دور نیست که این دانش‌اندوزی در دهۀ نخست سدۀ ٣ق صورت گرفته باشد(نک‌: همو، سیر، ١٢/٤٠٤). در واقع باید گفت، بیکندی یکی از قدیم‌ترین مشایخ بخاری به شمار می‌آید و روایات بخاری از او در آثار روایی قابل پی‌جویی است(بخاری، ٧١؛ سلقی، ٥٩٠؛ کلابادی، ٢/٦٥٣).
از دیگ شاگردان او، افزون بر فرزندش، ابراهیم، می‌توان به این کسان اشاره کرد: یحیی‌بن‌عاصم، عبدالله‌بن‌عبدالرحمان دارِمی، عبیدالله‌بن‌واصل، محمدبن‌عبد‌بن‌عامر، محمدبن‌علی‌بن‌حمزۀ مروزی، اسباط‌بن‌الیسع، احمدبن‌عبدالرحمان‌بن‌عیسیٰ ثقفی، ابونصرلیث‌بن‌نصربن‌حسین شاعر، محمدبن‌نهشل‌مؤدب، ابوعمرابن بجیر، طفیل‌بن‌زید نسفی و بسیاری دیگر از عالمان ماوراءالنهر(ذهبی، همان، ١٠/٦٢٨؛ ابن‌حجر، ٩/٢١٢؛ نیز نک‌: ابن‌ابی‌حاتم، همانجا؛ ابن‌ماکولا، ٤/٤٠٥؛ نسفی، ٨٨، ١٢٥، ٢٨٩، جم‌ ؛ ابن‌حبان، ٩/٧٥؛ صفدی، ٣/١١٥).
گفتنی است برخی او را دارای تألیفات و تصانیفی دانسته‌اند(ذهبی، همان، ١/٦٣٠؛ صفدی، همانجا)، اما اثری از او برجای نمانده است(دربارۀ فرزندان او، نک‌: ابن‌ماکولا، ٤/٤٠٥-٤٠٦؛ سمعانی، ٢/٤٠٥).
مآخذ: ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمان، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دکن، ١٣٧١ق/١٩٥٢م؛ ابن‌حبان، محمد، الثقات، حیدرآباد دکن، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ابن‌حجر، احمد، تهذیب التهذیب، حیدرآباد دکن، ١٣٢٦ق؛ ابن‌عماد، عبدالحی، شذرات الذهب، بیروت، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ ابن‌ماکولا، علی، الاکمال، بیروت، ١٤٤١ق/١٩٩٠م؛ بخاری، محمد، «الادب المفرد»، همراه فضل‌الله الصمد فی توضیح‌الادب المفرد فضل‌الله جیلانی، قاهره، ١٣٧٨ق؛ ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام، حوادث سالهای ٢٢١-٢٣٠ق، به کوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، ١٤٠٩ق/١٩٨٩م؛ همو، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط ودیگران، بیروت، ١٤١٢ق/١٩٩٢م؛ سلفی، احمد، معجم السفر، به کوشش شیرمحمدزمان، اسلام‌آباد، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ سمعانی، عبدالکریم، الانساب، حیدرآباد دکن، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ سیوطی، طبقات الحفاظ، قاهره، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، به کوشش ددرینگ، ویسبادن، ١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ کلابادی، احمد، رجال صحیح البخاری، به کوشش عبدالله لیثی، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ مزی، یوسف، تهذیب الکمال، به کوشش بشار عواد معروف، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ نسفی، عمر، القند فی ذکر علماء سمرقند، به کوشش یوسف هادی، تهران، ١٣٧٨ش/١٩٩٩م؛ یاقوت، بلدان.
فرامرز حاج‌منوچهری