دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٣٨٢
| بیشکک جلد: ١٣ شماره مقاله:٥٣٨٢ |
بیشْکِک، شهری در قرقیزستان و مرکز این
جمهوری. نویسندگان اسلامی به تفصیل از راه بازرگانی آسیای غربی به چین که از هفت
رود میگذشته، یاد کرده، و از چند شهر و قریه در این مسیر، از جمله «جول» نام
بردهاند(مثلاً ابنخردادبه، ٢٩؛ قدامه، ٢٠٦). دربارۀ محل جول تفاوتهای اندکی دیده
میشود. بارتولد نخست احتمال داد جول کهن در موضع سابق قریه «عَلَمِ دین» در نزدیکی
شهر پیشْپِک (II(١)/٣٧ قرار داشته است، ولی بعدها موضع جول را با پیشپک یکی دانست و
با اتکا به گزارش رشیدالدین محل جول را در حدفاصل زیستگاه نایمانها و بوری تیبتها
در جنوب تعیین کرد و ویرانۀ علم دین را بر موضع جول منطبق دانست(II(٢)/٢٨٢). چه بسا
علت اختلاف در مورد محل پیشپک وجود ویرانهای با نام قعلۀ «پیشپک آتا» در نزدیکی
پیشپک بوده است(همو، IV/٤٥).
بارتولد «جول» در مآخذ اسلامی را با «چول» در زبان ترکی که به معنای دشت و صحراست،
یکی میداند(II(٢)/٢٨٢، حاشیۀ١١٨) و این به نظر دست میرسد، زیرا در شمال آن
بلافاصله دشتی ریگزار آغاز میشود(همو، II(٢)/٢٨١). شهر جول بعدها پیشپک نام گرفت.
دربارۀ نام پیشپک افسانههایی وجود دارد که زملیانیتسین در کتاب تاریخ خود بدانها
اشاره کرده است. در کتاب نیاز محمد با عنوان تاریخ شاهرخی نیز بدین نام اشاره شده
است. رومودین تصریح کرده است که مردم محل پیشپک را به صورت پیشکِک تلفظ
میکردهاند(نک: همو، II(١)/٥٣٣، نیز حاشیۀ ٣٦). در نوشتۀ مورخان خوقند نیز نام
پیشپک به صورت پیشکک آمده است(همو، III/٥٦٩).
نام پیشپک تا ١٣٠٥ش/١٩٢٦م بر این شهر اطلاق میشد. در این سال به احترام میخائیل
واسیلیویچ فرونزه(د١٩٢٥م) از سران حزب کمونیست اتحاد شوروی و فرمانده سپاهیان ارتش
سرخ در جبهۀ ترکستان که متولد پیشپک بود، فرونزه نام گرفت(«دائرةالمعارف...١»،
XV/٤٥٣). با فروپاشی اتحاد شوروی در ١٣٧٠ش/١٩٩١م و تأسیس جمهوری مستقل قرقیزستان،
نام شهر به بیشکک تغییر یافت(کلمبیا٢).
بیشکک مرکز جمهوری قرقیزستان و مهمتریی شهر صنعتی، ارتباطی و فرهنگی آن است. این
شهر در دشت چو و دامنۀ شمالی رشته کوه آلاتائو به ارتفاع ٧٥٠ تا ٩٠٠متر در°٤٢ و´٥٤
عرض شمالی و°٧٤ و´٣٦ طول شرقی واقع است(EI٢, VIII/٣١٣; BSE٣, XXVIII/١١٠). میانگین
دمای آن در ژانویه °٤/٥- و در ژوئیه °٤/٢٤ سانتیگراد و متوسط میزان بارندگی سالانۀ
آن ٤٧١ میلیمتر است. مساحت شهر ١٣٠کم ٢ است. در سالهای حکومت شوروی بیشتر جمعیت
شهر را روسها تشکیل میدادند و اقوام تاتار و اویغور و ازبک نیز در آنجا میزیستند،
ولی پس از آن از شمار روسها کاسته شد و گروه کثیری از مردم قرقیز به روسیه
بازگشتند؛ در نتیجه شمار قرقیزان و جمعیت بیشکک فزونی گرفت و در ١٣٨٣ش/٢٠٠٤م به
حدود ٨٤١هزار نفر رسید(«فرهنگ...٣»).
پیشپک و تُقْماق در نزدیکی آن که زمانی تختگاه خاقانات ترک بود، در میانۀ دورۀ
اسلامی از مراکز مسیحیت نسطوری به شمار میرفت(بارتولد، EI٢; II(٢)/٢٨٣، همانجا).
در این ناحیه سنگگورهای منقوری کشف شده که قدیمترین آنها متعلق به عهد فرمانروایی
قراختاییان در سدۀ ٦ق/١٢م است(همانجا).
در اوایل سدۀ ١٣ق/١٩م پیشپک در معرض هجوم خانات خوقند قرار گرفت(همانجا؛ ابوالحسن،
١٠٣). در ١٢٤٠ق/١٨٢٥م در محل کنونی پیشپک از سوی خانات خوقند دژی برای جلوگیری از
نفوذ قرقیزان بنا گردید(«دائرةالمعارف»، همانجا). از دهۀ ١٨٣٠م اهالی ناگزیر از
پرداخت خراج به فاتحان بودند(ابوالحسن، همانجا). در همان سده در قلمرو خانات خوقند
در دشت چو، پیش از ورود روسها، چند قصبه وجود داشت که بزرگترین آنها پیشپک با هزار
خانوار جمعیت بود(بارتولد، II(I)/٣٤١).
در سالهای ١٢٧٧ و ١٢٧٩ق/١٨٦٠ و ١٨٦٢م نیروهای روسیه به پیشپک حمله بردند و دژ آن را
ویران کردند(BSE٣، همانجا) و پس از تصرف این شهر در ١٢٨١ق/١٨٦٤م، استحکامات و
پایگاههای نظامی در آنجا پدید آورند(«دائرةالمعارف»، همانجا). فتوحات روسها در این
نواحی تا ١٢٩٣ق/١٨٧٦م با فتح درۀ آلای تکمیل شد(آکینر، ٣٢٩).
این شهر در آغاز از سوی روسها تقمان نامیده میشد، ولی از اواخر سدۀ ١٩م آن را
پیشپک نامیدند(بروکهاوس، XIII/٧٥٢). راه بازرگانی هفترود(به روسی: سمیرچیه) از
اردوگاه روسی پیشپک میگذشت. این راه بازرگانی از تاشکند تا سمیپالاتینسک امتداد
داشت. در ١٨٧٨م پیشپک به عنوان مرکز استان هفترود شناخته شد(BSE٣، همانجا).
نیروهای شوروی در ١٣٣٧ق/١٩١٩م در قرقیزستان مستقر شدند. با این همه، در بعضی مناطق
این سرزمین درگیریهایی برای کسب قدرت وجود داشت(آکینر، همانجا).
در ١٩١٨م پس از اعلام موجودیت جمهوری خودمختار ترکستان به عنوان قسمتی از جمهوری
فدراتیو روسیه(همانجا)، پیشپک به همراه بخشهایی از اراضی قرقیزنشین به عنوان یکی از
توابع این جمهوری شناخته شد. در مرزبندی ملی ١٣٠٣ش/١٩٢٤م، اراضی قرقیزنشین را از
ترکستان جدا کردند و ایالت خودمختار قراقرقیز(قرقیز سیاه) را تشکیل دادند. این
ایالت خودمختار همانند ترکستان به صورت جزئی از جمهوری فدراتیو روسیه باقی
ماند(همانجا) و در ١٩٢٥م پیشپک مرکز این ایالت گردید.
از ١٩٢٦م که قرقیزستان به عنوان جمهوری خودمختار شناخته شد، پیشپک همچنان مرکز آن
باقی ماند، ولی به «فرونزه» تغییر نام داد. در ١٣١٥ش/١٩٣٦م پس از تبدیل قرقیزستان
به یکی از جمهوریهای متحد کشور اتحاد شوروی، فرونزه همچنان مرکز آن جمهوری
ماند(BSE٣، همانجا).
در شهر بیشکک مساجد جمعه دایر است. مسلمانان به زیارت حج میروند. نهضت تصوف و فرقۀ
نقشبندیه در این ناحیه از نفوذ فراوان برخوردار است(آکینر، ٣٣٧).
در دوران جنگ جهانی دوم که صنایع شوروی به شرق انتقال مییافت، بیشکک(فرونزه) به
یکی از مراکز عمدۀ صنعتی ماشینسازی و فلزکاری قرقیزستان بدل گشت و به خصوص دهها
کارخانۀ مهمات و اسلحهسازی در آنجا احداث گردید. گذشته از آن، صنایع سبک از جمله
ریسندگی و بافندگی در این شهر دایر است. بیشکک دارای تأسیسات علمی و فرهنگی از جمله
دانشگاه، آکادمی علوم، موزۀ دولتی و کتابخانهای با حدود ٥/٢ میلیون جلد کتاب است.
این شهر یکی از مراکز گردشگری قرقیزستان نیز هست(BSE٣, XXVIII/١١٠). آثار تاریخی ـ
مذهبی این منطقه نیز قابل توجه است، چنان که درناحیۀ جول(چول) کهن در ١٠کیلومتری
بیشکک چند اثر بودایی کشف شده است. در مشرق بشکک از یک معبد بودایی دیگر خاکبرداری
شده که ظاهراً متعلق به سدههای ٢ و٣ق/٨ و٩م است(فرامکین، ٣٧-٣٨).
مآخذ: ابنخردادبه، عبیدالله، المسالک و الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٨٩م؛
ابوالحسن شیرازی، حبیبالله، ملیتهای آسیای میانه، تهران، ١٣٧٠ش؛ قدامةبنجعفر،
«الخراج»، همراه المسالک و الممالک(نک: هم ، ابنخردادبه)؛ نیز:
Akiner, Sh., Islamic Peoples of the Soviet Union, London ete., ١٩٨٦; Barthold,
W. W., Sochineniya, Moscow, ١٩٦٣-١٩٦٥; Brockhaus, Entsiklopedicheskiǐ slovar’,
St. Petersburg, ١٨٩٨; BSE٣; The Columbia Encyclopedia, ٢٠٠٣; EI٢; Frumkin, G.,
Archaeology in Soviet Central Asia Leiden/Köln, ١٩٧٠; Sovetskaya istoricheskaya
entsiklopediya, Moscow, ١٩٧٤; The World Gazrtteer, www.world-gazetteer.com
d/d_kg_bi.htm.
عنایتالله رضا