دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٣٦٥

بِیْرَقْدار، عنوان و منصبی در سازمان نظامی دولت عثمانی.
وظیفۀ بیرقدار(بایراقدار) که او را علمدار و سنجق‌دار نیز می‌نامیدند، حفظ و حمل پرچم در واحدهای نظامی منظم و نامنظم و نهادهایی که پرچم خاص داشتند، بوده است. سابقۀ این منصب گویا به عصر سلاجقۀ آسیای صغیر باز می‌گردد، اما در عصر عثمانی تعریف و سازمان و مراتب خاصی یافت.
هرواحد از سپاه ینی‌چری یک بیرقدار داشت. همچنین قاپی قولیها(نگهبانان ویژه)، بیگلر بیگیها، امیران و سپاهیان که طبقه‌ای از صاحبان زمین در نظام زمین‌داری عثمانی بودند، بیرقها و بیرقدارانی خاص داشتند(پاکالین، I/١٨١). بیرقداران سپاه ینی‌چری از ضابطان قشون به‌شمار می‌رفتند و همواره با سابقه‌ترین و شایسته‌ترین کس از ابواب جمعی هر واحد، در حمل پرچم یاور بیرقدار داشت(گیپ، ١٤٦) که منصبی کاملاً نظامی به شمار می‌رفت(همو، ٣١٩). در سپاه ینی‌چری یکی از افراد تحت فرمان آغای ینی‌چری، بیرق امام اعظم را حمل می‌کرد که او را «باش بیرقدار»(سربیرقدار) می‌نامیدند(دائرةالمعارف...١)، V/٢٥٥).
در دورۀ سلجوقیان و ایلخانیان، بیرقداران به صورت گروهی کار می‌کردند و رئیس آنان را امیر علم و دیگران راعلمدار می‌خواندند. در عصر عثمانی بیرق خاص سلطان را که سفیدرنگ و بزرگ‌ترین بیرقها بود، یکی از افسران عالی‌رتبۀ دربار که میر علم نامیده می‌شد، حمل می‌کرد( EI٢, I/١١٣٥؛ «دائرةالمعارف»، II/٣٦٣-٣٦٤). بیرقداران قاپی قولیها نیز علمدار خوانده می‌شدند و برای تشخیص آنها از یکدیگر علمداران پادشاه را علمداران خاص می‌گفتند(همانجا). ابتدا بیرقهای سفیدرنگ ویژۀ سلطان بود، ولی بعدها پرچمهای رنگارنگ نیز معمول شد(احمدراسم، ١/٦٨٢). بیرقدار معمولاً کلاهی آبی‌رنگ که دور آن دستاری سفید پیچیده شده بود، برسر داشت و جبه‌ای قرمز رنگ بر تن می‌کرد(پاکالین، همانجا). در آلبانی نیز رؤسای برخی از قبایل را که در ادارۀ کشور نقش مهمی داشتند، بیرقدار می‌خواندند(«دائرةالمعارف»، V/٢٥٥).
مآخذ: احمد راسم، عثمانلی تاریخی، استانبول، ١٣٢٦-١٣٢٨ق؛ نیز:
EI٢; Gib, H. and H. Bowen, Islamic Society and the West, London, ١٩٦٠; Pakalin, M. Z., Osmanli tarih deymleri ve terimleri sözlüğü, Istanbul, ١٩٤٦; Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٨٩-١٩٩٢.
علی‌اکبر دیانت