دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٣٤٢

بیجار، شهرستان و شهری در شمال خاوری استان کردستان. دربارۀ وجه تسمیۀ این شهر، آگاهیهای روشنی در دست نیست. گروهی براین باورند که این واژه در اصل «بیدزار»، به معنی محلی که درختان بید فراوان دارد، بوده است و چون در زبان کردی به جای «زار»، «جار» به‌کار می‌رود، «بیدجار» و «بیجار» نام گرفته است(توکلی مقدم، ١/٢٢٨؛ میراث...، شهرستان بیجار).
شهرستان بیجار با وسعت ٠٨٤‘٦ کم‌ ٢(جغرافیا...، ٢/٩٠٧)، از شمال به شهرستان ماه‌نشان(استان زنجان) و تکاب(استان آذربایجان غربی)، از جنوب به شهرستان کبودرآهنگ(استان همدان) و قروه، از غرب به شهرستان دیواندره، و از شرق به شهرستانهای زرین‌آباد و قیدار(استان زنجان) محدود است(نقشه...).
این شهرستان دارای ٣بخش به نامهای چنگ الماس، کُرانی و مرکزی، و ٣ شهر به نامهای بیجار، یا سوکند و بابارشانی، و ١١ دهستان و ٢٥٥ روستای دارای سکنه است(سرشماری...، پانزده؛ نشریه...، ٤٠). بیشتر زمینهای شهرستان بیجار کوهستانی است و مهم‌ترین کوههای آن اینهاست: دوازده امام(٩٦٤‘١ متر)، قره‌چمن(٧٨٦‘٢ متر)، حلقه میر(٧٧٥‘٢ متر)، سیرالان(٦٧٣‘٢)، مهرنگار(٤٠٥‘٢ متر)(فرهنگ جغرافیایی کوهها...، ١/٣٦٢، ٣٦٨، ٣٨٢، ٣٩٠، ٤١٠). بخشهای دیگری از زمینهای این شهرستان را دشتی آبرفتی با خاکی حاصل‌خیز پوشانیده است(فرهنگ جغرافیایی آبادیها...، ٤٩).
رودخانۀ پرآب قزل‌اوزن و شماری از ریزابه‌های آن مانند تلوار یا تروار، اوزون درّه و چم‌رود مهم‌ترین رودخانه‌هایی هستند که از اراضی شهرستان بیجار می‌گذرند(افشین، ٢/١٣٧-١٣٨، ١٥٢، ١٥٤). آب و هوای این شهرستان معتدل مایل به سرد است و از نظر بارندگی جزو نواحی نیمه‌خشک به‌شمار می‌آید(جعفری، ٢٢٦).
اساس اقتصاد شهرستان بیجار برپایۀ کشاورزی، باغداری، دامداری، صنایع‌دستی و کارخانه‌ای استوار است و مهم‌ترین فرآورده‌های کشاورزی آن اینهاست: گندم، جو، بنشن، گیاهان علوفه‌ای، دانه‌های روغنی، تره‌بار و انواع میوه مانند انگور، سیب، زردآلو، بادام و گردو. قالی‌بافی و گلیم‌بافی از مهم‌ترین تولیدات صنایع دستی این شهرستان است و دومین منبع درآمد ٨٠٪ از خانواده‌ها به شمار می‌رود. قالی و گلیمهای بیجاری از نظر نقش، رنگ و گره‌پیچی از شهرت جهانی برخوردار است(فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٥٠؛ ادواردز، ١٢٣-١٢٥؛ گانز رودین، ٢٦٥-٢٦٦).
در سرشماری ١٣٧٥ش، شهرستان بیجار ٢٣٥‘١١٤ تن جمعیت داشته است(سرشماری، سی ونه). زبان مردمان بیجار کردی، ترکی و فارسی است و گروهی پیرو مذهب تشیع و گروهی دیگر سنی مذهب‌اند(فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا؛ نجفی، ٥١٨).
شهر بیجار، مرکز شهرستان بیجار در °٣٥ و ´٥٢ عرض شمالی و °٤٧ و ´٣٦ طول شرقی و در ارتفاع ٩١٠‘١ متری از سطح دریا واقع است(پاپلی، ١١٥) و پس از شهرکرد مرتفع‌ترین شهر ایران به‌شمار می‌رود(جغرافیا، همانجا). درسرشماری ١٣٧٥ش، جمعیت این شهر ٧٤١‘٤٣ تن برآورد شده است(سرشماری، چهل).
پیشینۀ تاریخی: ویژگیهای معماری قلعۀ «قمچقای» که بقایای آن در بلندیهایی واقع در ٤٥ کیلومتری شهر بیجار برجای مانده است، دیرینگی شهرستان بیجار را به دوره‌های پیش از میلاد مسیح تا حدود دوره‌های ماناها و مادها می‌رساند(میراث، قلعۀ قمچقای). وجود آثار قلعه‌های چنگیز قلعه و قلعه‌بانی(بانو) یا تبرک که پیشینۀ جملگی آنها به دورۀ پیش از اسلام بازمی‌گردد، نشان از اهمیت این منطقه در دورۀ باستان دارد(همان، چنگیز قلعه). هرچند که در منابع تاریخی و کتب فتوح از فتح بیجار به دست مسلمانان یاد نشده است، اما با توجه به موقعیت جغرافیایی آن، این منطقه می‌بایستی بین سالهای ٢١ تا ٢٢ق به هنگام فتح همدان و یا آذربایجان گشوده شده باشد(نک‌: بلاذری، ٤٣٣، ٤٥٥-٤٥٦؛ طبری، ٤/١٤٦، ١٥٣؛ ابن‌اثیر، ٣/١٧، ٢٢، ٢٧).
آثار یافت‌شده در محوطه‌های باستانی شهرستان بیجار از جمله محوطۀ تاریخی امام‌زاده عقیل در شهر یاسوکند، بیانگر آن است که سکنا در این منطقه از دوره‌های پیش از اسلام تا دوره‌های اسلامی ادامه داشته است(میراث، قلعۀ قمچقای، نیز امام‌زاده عقیل). ساختمان امام‌زاده عقیل یکی از کهن‌ترین آثار معماری کردستان در دورۀ اسلامی است و با توجه به ویژگیهای معماری آن، احتمالاً به دورۀ سلجوقیان تعلق دارد(نک‌: همانجا).
با توجه به موقعیت جغرافیایی بیجار گذرگاههای این منطقه از دیرباز نواحی آذربایجان و کردستان را به دیگر نواحی ایران مرتبط می‌ساخته است. بنای پلهایی مانند پل قجور، صلوات‌آباد و برجهایی مانند برج اشقون‌بابا، اوچ گنبد و ینگی اَرخ که از آثار دورۀ صفویه به شمار می‌روند و از آنها به عنوان اقامتگاههای بین‌راهی استفاده می‌شده است، حکایت از اهمیت راههای این منطقه از لحاظ بازرگانی در دورۀ صفویه دارد(میراث، ذیل نام پلها و برجها).
منطقه‌ای که شهرستان بیجار در آن واقع است، در دورۀ صفویان و شاید پیش از آن زرین‌کمر خوانده می‌شده است(نک‌: بدلیسی، ٤٢٥، ٤٢٦؛ کریمی، ١٩٠). نام بیجار نخستین‌بار در خلاصةالتواریخ(تألیف: ١١٠٧ق) ذیل رویدادهای سال ٩٩٩ق به روزگار شاه‌عباس اول صفوی(سل‌ ٩٩٦-١٠٣٨ق) آمده است(قاضی احمد، ٢/١٠٨٥). در این تاریخ قلعۀ بیجار در دست دولتیارخان سیاه منصور از امرای صفوی بوده است که برضدشاه‌عباس شورش کرده بود. سپاهیان صفوی پس از سرکوب شورش دولتیارخان، قلعۀ بیجار را ویران کردند(نک‌: همانجا؛ اسکندربیک، ١/٤٤٠-٤٤١؛ مردوخ، ٣(٢)/٤٣١-٤٣٣)، اما این شهر اهمیت خود را از دست نداد، زیرا بنا بر گزارش اعتماد السلطنه، لطفعلی‌خان گروسی از امرای ایل گروس که در اواخر پادشاهی شاه سلیمان صفوی و سراسر مدت پادشاهی شاه سلطان حسین صفوی حکومت این ناحیه را برعهده داشت، در ١١٠٤ق بنایی موسوم به چارباغ در این شهر برآورد(نک‌: ٤/١٩٠٤-١٩٠٦) که بیانگر توجه به این شهر از جانب امرای گروسی بوده است.
پس از صفویان، این منطقه به سبب اقامت ایل گروس در آن، به گروس شهرت یافت و مرکز آن قصبۀ بیجار بود. در دورۀ قاجاریه با ساخت بازار بیجار که امروزه از بیجار که امروزه از بقایای بافت‌کهن شهر به‌شمار می‌آید و شامل یک راستۀ طولانی شمالی ـ جنوبی و یک تیمچه به نام حاج‌شهباز و سرای امیرتومان است، بر رونق بازرگانی بیجار در آن دوره افزوده شد(میراث، بازار بیجار). از دیگر آثار دورۀ قاجاریه در این شهر مسجد جامع بیجار است که در ١٢٢٠ق توسط نجفقلی‌خان گروسی حاکم گروسی ساخته شده است(اعتمادالسلطنه، ٤/٢٠٠٢-٢٠٠٣).
مآخذ: ابن‌اثیر، الکامل؛ اسکندربیک منشی، عالم‌آرای عباسی، تهران، ١٣٥٠ش؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآةالبلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٧-١٣٦٨ش؛ افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، ١٣٧٣ش؛ بدلیسی، شرف‌خان، شرف‌نامه، به کوشش محمدعباسی، تهران، ١٣٤٣ش؛ بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به کوشش عبدالله انیس طباع، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛ توکلی مقدم، غلامحسین، وجه تسمیۀ شهرهای ایران، تهران، ١٣٧٥ش؛ جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٩ش؛ جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛ سرشماری عمومی و نفوس و مسکن(١٣٧٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان بیجار، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛ طبری، تاریخ؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور(سنندج)، ادارۀ جغرافیایی ارتش، تهران، ١٣٧٤ش، ج٣٥؛ فرهنگ جغرافیایی کوههای ایران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٩ش؛ قاضی احمد قمی، خلاصةالتواریخ، به کوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٦٣ش؛ کریمی، بهمن، راههای باستانی و پایتختهای قدیمی غرب ایران، تهران، ١٣٢٩ش؛ مردوخ روحانی، بابا، تاریخ مشاهیر کرد، به کوشش ماجد مردوخ روحانی، تهران، ١٣٧١ش؛ میراث فرهنگی و گردشگری استان کردستان(نک‌: مل‌ ، «میراث...»١)؛ نجفی، یدالله، جغرافیای عمومی استان کردستان، تهران، ١٣٦٩ش؛ نشریۀ عناصر تقسیماتی به همراه مرکز، معاونت سیاسی وزارت کشور، تهران، ١٣٨١ش؛ نقشۀ تقسیمات کشوری ایران گیتاشناسی، تهران، ١٣٨١ش، شم‌ ٢٩٤؛ نیز:
Cultural Heritage Organization of Kurdistan, www.Kurdistanmiras.ir/farsi٠١/index.htm; Edwards, A. C., The Persian Carpet, London, ١٩٧٥; Gans-Ruedin, E., Antique Oriental Carpets, London, ١٩٧٥.
کریم شریعت