دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٣١٣
| بیانه جلد: ١٣ شماره مقاله:٥٣١٣ |
بَیّانه، در اسپانیایی: بائنا، شهری کوچک در
استان قرطبۀ اسپانیا. این شهر با ٤٠٠‘١٨ تن جمعیت(١٣٨٣ش/٢٠٠٤م) در °٣٧ و ´٣٧ عرض
شمالی و °٤ و´١٩ طول غربی در ٦٠ کیلومتری جنوب شرقی شهر کوردبا واقع
است(«آندالوسیا١»، بائنا؛ «فرهنگ...٢»؛ «اطلس...٣»، فهرست، ١٢). بیانه بر روی
تپهای بنا شده است و یکی از ریزابههای رودخانۀ گُواداخوز از کنار آن میگذرد.
پیرامون این شهر را باغها و درختان زیتون فراگرفته، و روغن زیتون آن از مرغوبیت
بسیاری برخوردار است(«آندالوسیا»، بائنا؛ «خانۀ بائنا٤»).
پیشینۀ تاریخی: هرچند از دورۀ پیش از اسلام آثاری در این شهر و حومۀ آن تا نواحی
مجاور آنتیگوا یافت نشده است(EI٢)، اما یافتههای باستانشناسی پیشینۀ تاریخی
منطقهای را که بیانه در آن واقع است، به دورۀ پیش از تاریخ میرساند(«خانۀ
بائنا»). با این همه، آگاهیهای ما از تاریخ بیانه به عنوان یک شهر به دورۀ اسلامی
باز میگردد. در ٩٢ق/٧١١م به روزگار ولیدبن عبدالملک خلیفۀ اموی(حک ٨٦-٩٦ق) شهرهای
اندلس از جنوب تا شمال، در مدت یک سال به تصرف سپاهیان اموی درآمد(نک: ه د،
اندلس). در سدۀ ٥ق بیانه از شهرهای کورۀ قبره٥ بوده است(ابنحیان، چ مادرید، ٥/٢٨٥)
و در سدۀ ٦ق به همراه شهرهای قبره، قرطبه، الزهراء، استجه٦ و الیشانه٧، اقلیم
کنبانیه٨ را تشکیل میداد(ادریسی، ٢/٥٣٧).
بیانه در سدۀ ٧ق مرکز قبره بوده است(یاقوت، بلدان، ١/٧٧٤) و در اوایل سدۀ ٨ق از
توابع قرطبه به شمار میرفت(نک: ابنعبدالمنعم، ١١٩).
بنابر گزارش جغرافیانویسان مسلمان، بیانه بر روی تپهای واقع بود و رودخانۀ بزرگ
مربله٩ که آسیابهای بسیاری در کنار آن ساخته شده بود، از جنوب آن میگذشت. پیرامون
شهر را همچون امروز باغها و تاکستانها، درختان زیتون و کشتزارهای گندم و جو
دربرمیگرفت. بنابرهمین گزارشها بیانه دژی بزرگ و استوار داشت و دو دیوار به دور آن
کشیده شده بود. دیوار درونی، شهر را احاطه میکرد و دیوار بیرونی، نواحی مسکونی
حومۀ شهر را دربرمیگرفت. بیانه دارای مسجد جامعی بود که آن را عبدالرحمان دوم(حک
٢٠٦-٢٣٨ق/٨٢١-٨٥٢م) ساخته بود و با حمامهای متعدد و بازارهای پررونق تا پیش از بروز
آشوبهایی که به سقوط خلافت اموی انجامید، شهری آباد و باشکوه بود(نک: ابن
عبدالمنعم، همانجا؛ ادریسی، ٢/٥٧١؛ یاقوت، همانجا؛ EI٢).
پس از فتح اسلامی گروهی از بربرهای شمال افریقا در بیانه سکنا گزیدند(ابنحیان،
چبیروت، ٢٨). در ٢٩٨ق در زمان امیرعبدالله بنمحمداموی(حک ٢٧٥-٣٠٠ق/٨٨٨-٩١٣م) ابن
حفصون(ه م) در حدود بیانه دست به تاخت و تاز زد، اما در جنگی سخت با سپاهیان اموی
هزیمت یافت(ابنحیان، چپاریس، ١٤٦). در ٣١٠ق هاشمبنمحمدتجیبی که پس از مرگ پدرش
به فرمان عبدالرحمان سوم اموی(حک ٣٠٠-٣٥٠ق)در حکومت سرقسطه جانشین پدر شده بود، دژ
بیانه را به تصرف درآورد(ابندلایی، ٤٣). پس از آن، بیانه در تصرف والیانی بود که
از سوی خلیفۀ اموی اندلس تعیین میشدند(ابنحیان، چمادرید، ٥/٢٨٥، ٣٧٧).
در ٥٢٠ق/١١٢٦م، فردیناند سوم بیانه را به تصرف درآورد(EI٢; EUE). ابوعبدالله
محمدبناسماعیل بنفرج(حک ٧٢٥-٧٣٣ق/١٣٢٥-١٣٣٣م) از حکام بنونصرغرناطه، به بیانه
لشکر کشید، اما نتیجهای نگرفت(ابن خطیب، ٩٢).
پس از چیرگی مسیحیان در اواخر سدۀ ٩ق/١٥م برسراسر اندلس(نک: ه د، اندلس)،
مسلمانانی که در بیانه باقی مانده بودند، در ٩٧٩ق/١٥٧١م به قشتاله منتقل شدند، اما
به آنها اجازه داده شد که تا اخراج نهایی از اندلس در قرطبه اقامت کنند(EI٢).
برجستهترین عالمی که از بیان برخاسته، ابومحمدقاسمبناصبغبنمحمد(٣٤ق/٩٥١م)،
محدث مشهور و فقیه مالکی است که تألیفاتی در حدیث و فقه و علوم قرآنی و انساب
دارد(حمیدی، ٢/٥٢٦-٥٢٨؛ ضبی، ٢/٥٨٩-٥٩٠؛ یاقوت، همانجا). هرچند یاقوت انتساب وی را
به بیّان(مُنت بیّان) از توابع بطلیوس نیز بعید نمیداند(المشترک، ٧٤).
مآخذ: ابن حیان قرطبی، حیان، المقتبس، به کوشش پ. چالمتا و دیگران، مادرید، ١٩٧٩م؛
همان، به کوشش محمود علی مکی، بیروت، ١٣٩٣ق/١٩٧٣م؛ همان، به کوشش ملچور آنتونیا،
پاریس، ١٩٣٧م؛ ابن خطیب، محمد، اللمحة البدریة، بیروت، ١٩٨٠م؛ ابن دلایی، احمد،
ترصیعالاخبار، به کوشش عبدالعزیز اهوانی، مادرید، ١٩٦٥م؛ ابن عبدالمنعم حمیری،
محمد، الروض المعطار، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٨٠م؛ ادریسی، محمد،
نزهةالمشتاق، بیروت، ١٤٠٩ق/١٩٨٩م؛ حمیدی، محمد، جذوةالمقتبس، به کوشش ابراهیم
ابیاری، قاهره/بیروت، ١٤١٠ق/١٩٨٩؛ ضبی، احمد، بغیةالملتمس، به کوشش ووستنفلد،
گوتینگن، ١٨٤٦م؛ نیز:
»Andalucía«, Pueblos de Espańa, www.pueblos-espana.org/andalucía/córdoba/baena/;
Britannica Atllas, chicago, ١٩٩٦; »Casa de Baena« Yahoo! Geocities,
www.geocities.com/casadebaena/Links/baena٢.html; EI٢; EUE; The World-Gazetteer,
www.World-gazetteer.com/d/d_es_Co.htm.
محمدرضا ناجی