دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٣٠٥
| بیاض جلد: ١٣ شماره مقاله:٥٣٠٥ |
بَیاض، کتابی برای گردآوری مجموعۀ شعرها،
دعاها و مطالب گوناگون. واژۀ بیاض در معانی سفیدی و نوشتن با خط واضح از روی
مسوده(داعیالسلام، ١/٧٨٧)، پاکنویس کردن(بیهقی، ١٨٠؛ انوری، ١٧١، ١٧٣؛ یوسفی،
٢٢٢) و نیز کتابچۀ سفید نانوشته و آنچه برای یادداشت در بغل گذراند(نفیسی، ١/٦٧٣)
و مترادف با جُنگ و سفینه(افشار، ٥٨)، مرقّع، جریده، کشکول، دستور، گلدسته، گنجینه،
تذکار و مجموعه(ایرانیکا، III/٨٨٦) نیز به کار رفته است؛ نیز میتوان گفت نوعی از
کتاب است که بهترین سرودهها، نغزترین حکایتها، نادرترین کلمات و شیواترین نمونههای
نثر را دربردارد و آینۀ ذوق گردآوردندۀ آن است(نک: افشار، ٢٧٥).
بیاضها قطع کوچک جیبی و اغلب جلد چرمین داشتند و از عرض شیرازهبندی
میشدهاند(ایرانیکا، همانجا). یکی از کهنترین نمونههای بیاض، حاوی مجموعۀ
سرودهها از سدۀ ٧ یا اوایل سدۀ ٨ق است که در بخش نسخههای خطی کتابخانۀ دولتی شهر
مدرس نگهداری میشود. این بیاض با دقت تمام، از روی سرودههای شاعران ایرانی، از
شهید بلخی تا سعدی و همام تبریزی گردآوری شده، و محمدبنیغمور به سفارش دانشمندی
بزرگ در شهر ترمذ آن را به خط نسخ نوشته است(عابدی، ٤٤٩).
از دوران فیروزشاه تغلق(٧٥٢-٧٩٠ق/١٣٥١-١٣٨٨م) بیاضی با عنوان مجموعۀ لطایف و سفینۀ
ظرایف برجامانده است که نسخهای از آن در موزۀ بریتانیا و نسخهای دیگر در دانشگاه
کابل نگهداری میشود(همو، ٤٥١). این بیاض که گردآوردۀ سیف جام هروی، از عروضدانان
نامی آن روزگار است، سرودههای شاعرانی چون جمالالدین استاجی، حمید توکلی سنامی و
ملک عزیزالله بسطامی را دربر دارد که در منابع دیگر حتیٰ نامی از آنان نمانده
است(همانجا).
نمونۀ شناخته شدۀ بیاضهای سدۀ ٨ق، مونسالاحرار فی دقائق الاشعار تألیف محمد فرزند
بدرالدین جاجرمی است که در ٧٤١ق تنظیم شده است و به اعتقاد نذیراحمد(نک: همو،
٤٥٢-٤٥٣)، مؤلف آن را از بیاضی به همین نام از کلاتی اصفهانی که اثر خود را در ٧٠٢ق
گردآورده بوده، برگرفته است. یگانه نسخۀ بیاض کلاتی اصفهانی در کتابخانۀ دانشگاه
اسلامی علیگره محفوظ است. در کتابخانۀ دولتی رضا ـ در رامپور اوتارپرداش ـ بیاضی تا
عنوان تذکرةالسلاطین یا مجموعۀ اشعار برجای مانده که غلامحسین جوسوری آن را گرد
آورده است. این بیاض در دو مجلد تنظیم شده که فقط مجلد دوم آن در دست است و نسخۀ
موجود آن در ١٢٦٦ق از روی نسخۀ اصلی نوشته شده است. این متن حاوی سرودههای
پادشاهان صفوی، امرای گیلان، دکن و نیز سلاطین پیشین، وزرا، امرا و اطبای مقرب
پادشاهان، برخی از دوستان معاصر و استادان سلف است و در آن اشعار ناشناختهای از
دقیقی، عنصری، فرخی، قطران تبریزی، ابوالفرح رونی، مسعود سعد سلمان، امیرمعزی،
عبدالواسق جبلی، سیدحسن غزنوی، سوزنی، رشید وطواط، انوری، نظامی و عبیدزاکانی به
چشم میخورد(همو، ٤٥٤-٤٥٥) و از جدیدترین بیاضهای شعری است.
بیاض تاجالدین احمد وزیر مجموعهای است که در ٧٨٢ق/١٣٨٠م گردآوری شده است.
تاجالدین احمد مقارن با حکومت شاهشجاع مظفری(حک ٧٥٩-٧٨٦ق) در فارس میزیسته، و
در این بیاض، مجموعهای از مطالب گوناگون در زمینۀ ادبیات، حدیث، شعر، عرفان و
تصوف، ریاضیات، تاریخ، دین، فلسفه، کلام، طنز و معما به زبان فارسی و عربی گرد
آورده است. اهمیت این جنگ در تفصیل واشتمال بر نام و سرودهها و نمونههای نثر
شاعران و نویسندگان نامدار و بینام و نشان ایرانی و عرب است(نک: زمانی علویجه،
١/٧، ١١-١٣). نسخۀ عکسی این بیاض در ١٣٥٣ش به کوشش ایرج افشار در اصفهان به چاپ
رسید.
صرفنظر از مجموعههای ادبی، نسخههای بیاض طب، دعا و نوحه و مرثیه و تعزیه نیز از
سدههای پیشین برجای مانده است. به نوشتۀ همایونی تعزیهخوانها، همچون دیگر مباشران
مرثیه و دعا ونوحه، بیاضهایی فراهم میآوردند(ص٦٤).
در سدههای ١٣و١٤ق گردآوری سرودههای شاعران متعدد با عنوان بیاض در ماوراءالنهر
متداول شد. امروزه نیز در ادبیات تاجیکی، چاپ مجموعۀ سرودههای شاعران، یادآور همان
سنت است(«دائرةالمعارف...١»، I/٢٢٨).
در زبان اردو نیز مجموعههای شعر و مرثیه را بیاض میخوانند(آقابزرگ، ٣/١٦٩-١٧٠؛
نقوی، ١/٢٥٧). در دورۀ صفویان، اصطلاح بیاض به نسخۀ پاکنویس شدۀ
نوشتههایی(ارقامی) اطلاق میشد که به امر شاه فراهم میآمد(قائممقامی، ٧٦).
همچنین بیاض، عنوان نوعی خط کوفی است که برای نوشتن قرآن، احادیث، روایات و ادعیه
به کار میرفته است(رفیعی، ١٠).
مآخذ: آقابزرگ، الذریعة، افشار، ایرج، مجموعۀکمینه، تهران، ١٣٥٤ش؛ انوری، حسن،
اصطلاحات دیوانی دورۀ غزنوی و سلجوقی، تهران، ١٣٥٥ش؛ بیهقی، ابوالفضل، تاریخ، به
کوشش علیاکبر فیاض، مشهد، تهران، ١٣٥٠ش؛ داعیالاسلام، محمدعلی، فرهنگ نظام،
تهران، ١٣٦٢ش؛ رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم، تاریخ خط و خطاطان، تهران، ١٣٤٥ش؛ زمانی
علویجه، علی، مقدمه بر بیاض تاجالدین احمد وزیر، قم، ١٣٨١ش؛ عابدی، امیرحسن،
«بیاضهای گرانبها و آثار ناشناختۀ شعرای بزرگ فارسی»، سی و شش خطابه، هشتمین کنگرۀ
تحقیقات ایرانی(کرمان)، دفتر دوم، به کوشش محمد روشن، تهران، ١٣٥٨ش؛ قائممقامی،
جهانگیر، مقدمهای بر شناخت اسناد تاریخی، تهران، ١٣٥٠ش؛ نفیسی، علیاکبر، فرهنگ،
با مقدمۀ محمدعلی فروغی، تهران، ١٣٤٣ش؛ نقوی، حسین عارف، برّ صغیرکی امامیه مصنفین
کی مطبوعه تصانیف اور تراجم، اسلامآباد، ١٣٧٦ش؛ همایونی، صادق، تعزیه و
تعزیهخوانی، تهران، ١٣٥٣ش؛ یوسفی، غلامحسین، حاشیه بر گلستان سعدی، تهران، ١٣٦٨ش؛
نیز:
Entsikiopediyai adabiyët va san’ati Tochik, Dushanbe, ١٩٨٨; Iranica.
مریم مجیدی
١. Entsiklopediyai…