بَیاتِ کُرْد، آواز، یکی از آوازهای متداول در موسیقی کلاسیک ایران و از متعلقات دستگاه شور. عده‌ای بیات کرد را مرتبط با مقام «بیاتی»(مسعودیه، ٤٨)، و برخی نیز آن را همان مقام «کردی»(برکشلی، ٥٥) دانسته‌اند، درحالی که «بیاتی» و «کردی» احتمالاً دو مقام متفاوت بوده‌اند که اکنون در فرهنگهای موسیقایی سرزمینهای اسلامی از آنها نام برده می‌شود. به هرحال، چنین به نظر می‌رسد که ارتباط بیات کرد با بیاتی یا کردی تحقیق بیشتری را می‌طلبد. «بیاتی‌خوانی» نیز به معنای خواندن دوبیتیهای عاشقانه تعریف شده است(ستایشگر، ١/١٦٤).
پیشینۀ تاریخی: چنان که از نام بیات کرد برمی‌آید، احتمالاً خاستگاه آن نزد اقوام کرد بوده که بعدها در نظامهای موسیقی کلاسیک سرزمینهای اسلامی رواج یافته است. این مقام همچنین ممکن است متأثر از فرهنگ موسیقایی قوم «کردالبیات» ساکن عراق باشد(مسعودیه، همانجا). به طورکلی در رسالات، بیات کرد در دو دورۀ تاریخی قابل بررسی است که در دورۀ نخست با عنوان گوشه و در دورۀ دوم با عنوان آواز طبقه‌بندی شده است.
اگر بیات کرد با بیاتی ارتباط داشته باشد، می‌توان گفت که سابقۀ آن به قرن ٨ق/١٤م باز می‌گردد، چنان‌که عبدالقادر مراغی در مقاصدالالحان(ص٧٣) نام بیاتی را در میان شعبات ٢٤گانه آورده است. در غیراین صورت، اگر بیات کرد با بیاتی ارتباط نداشته باشد، باید به رسالات موسیقی فارسی منسوب به دورۀ صفوی و اوایل دورۀ قاجار مراجعه کرد. در رسالۀ بهجت‌الروح عبدامؤمن بن صفی‌الدین(ص٩٣)، رساله در علم موسیقی میرصدرالدین محمدقزوینی(گ١٢آ)، رسالۀ دربیان علم موسیقی و دانستن شعبات او از مؤلفی ناشناس(خطی، ٧٩٦، چاپی، ٤٩، ٦٥)، رسالۀ موسیقی خواجه کلان خراسانی(ص٢٦٢) و کلیات یوسفی(یوسف، ١٦) بیات کرد در میان اسامی ٤٨ گوشه مشاهده می‌شود.
این نظام موسیقایی که اساس آن به سده‌های میانۀ اسلامی بازمی‌گردد از ٦ آواز، ١٢مقام، ٢٤شعبه و ٤٨ گوشه تشکیل شده است. اساس این نظام بر ١٢ مقام است و ٤٨ گوشه از ٢٤ شعبه گرفته شده است. به عنوان نمونه، در دایرۀ آخر مقامات رسالۀ دربیان علم موسیقی... (همانجا) دربارۀ رابطۀ آوازات، مقامات، شعبات و گوشه‌ها آمده است: آواز شهناز از دو مقام زنگوله و بوسلیک تشکیل می‌یابد، از مقام زنگوله دو شعبۀ عزال و چهارگاه منشعب می‌گردد و از شعبۀ چهارگاه دو گوشۀ روح‌الارواح و بیات کرد تشکیل می‌شود.
نام آواز بیات کرد به دورۀ رواج موسیقی دستگاهی در ایران مربوط می‌شود. آواز در موسیقی دستگاهی همانندِ دستگاه کوچک‌تری تلقی می‌شود که شمار گوشه‌های آن از دستگاه کمتر است. در جمهوری آذربایجان نیز پیش‌تر بیات کرد از شعبات دستگاه شور بوده که بعدها به صورت دستگاه کم‌حجمی با ٣ شعبۀ بیات کرد، بیات عجم و آیاق بیات کرد(فرود) شکل گرفته است(زهرابف، ٢٢٦-٢٢٧؛ دورینگ، ١٠٧-١٠٩).
تحلیل ساختار: بیات کرد به عنوان یک مد در نظام موسیقی دستگاهی قابل بررسی است. اگر در شکل‌گیری مد ٣ عاملِ توالی اصوات، نقش نغمات و ملودی مُدال ایفای نقش کند، براساس این ٣ عامل می‌توان این مد را مورد تحلیل و بررسی قرار داد. اگرچه در میان اسامی ٤٨ گوشۀ نظام مقامی نام بیات کرد ذکر شده، لیکن از ماهیتِ فواصل آن اطلاع دقیقی دردست نیست، حال آن‌که در نظام دستگاهی ٣ عامل یاد شده مشخص است. به عنوان مثال، ساختار مدال آواز بیات کرد که بیشتر براساس درآمدها(قسمتها)، اوج(تقریباً مشابه با عشاق) و فرود مبتنی است، براساس ردیف میرزا عبدالله(نک‌: طلایی، بخش نتها، بیات کرد) چنین است: سل، لاکرن، سی‌بمل، دو، ر، می‌بمل/می‌کرن، فا، سل، لابمل، سی‌بمل، دو.
گوشه‌های اصلی شاهد ایست نهایی ایست موقتی شروع توضیح
درآمداول ر سل دویا سی‌بمل دو در درآمد اول نتِ می‌کرن استفاده نمی‌شود.

درآمد دوم ر سل ر دو دراین‌درآمد ازنتِ می‌کرن استفاده شده است.
توسط‌گوشه‌های کوچک‌تر(بسته‌نگاروحاجی‌حسنی)
به ایست(سل) ختم شده است.

اوج سل سل ر دو درگوشه درحالت بالارونده از نتِ می‌کرن، و
در حالت فرود از نتِ می‌بمل استفاده شده است.

فرود سل مانند فرود دردستگاه شوراست‌که به پرده‌های
دستگاه شوربازگشته، درنهایت روی سل می‌ایستد.
تحلیل ساختار مدال بیات کرد
در هر ٣ مورد اول، یعنی درآمد اول، دوم و اوج، ٣ بخش را می‌توان مشاهده کرد: درآمد، قسمت اصلی و فرود، غالباً قسمت اول و سوم دارای الگوهای ملودیکِ همسان و قسمت دوم نشانگر تغییرات بنیادی گوشه است. در درآمد اول ملودی بیشتر برروی قسمت بنیادی، یعنی «سی‌بمل- دو- ر» حرکت می‌کند. در درآمد دوم این حالت بر روی نغمات «دو- ر- می‌بمل» و در اوج روی نغمات «می‌کرن- فا- سل» متمرکز می‌شود.
مآخذ: برکشلی، مهدی، اندیشه‌های علمی فارابی دربارۀ موسیقی، تهران، ١٣٥٧ش؛ خراسانی، خواجه کلان، رسالۀ موسیقی، نسخۀ خطی کتابخانۀ سپهسالار، تهران، شم‌ )٧)٢٩١٣؛ در بیان علم موسیقی و دانستن شعبات او، نسخۀ خطی کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، شم‌ )٦)٢٥٩١؛ همان، به کوشش امیرحسین پورجوادی، فصلنامۀ موسیقی ماهور، تهران، ١٣٨١ش، س٤، شم‌ ١٥؛ زهرابف، رامز، موسیقی مقامی آذربایجان(موقام)، ترجمۀ علاءالدین حسینی، تهران، ١٣٧٨ش؛ ستایشگر، مهدی، واژه‌نامۀ موسیقی ایران زمین، تهران، ١٣٧٤ش؛ طلایی، داریوش، ردیف میرزا عبدالله، نت‌نویسی آموزشی و تحلیلی، تهران، ١٣٧٤ش؛ عبدالمؤمن بن صفی‌الدین، بهجت‌الروح، به کوشش ه‌ . ل. رابینو، تهران، ١٣٤٦ش؛ قزوینی، میرصدرالدین محمد، رساله در علم موسیقی، نسخۀ خطی کتابخانۀ شمارۀ ٢ مجلس شورای اسلامی، شم‌ )٦)٤٩٤؛ مراغی، عبدالقادر، مقاصدالالحان، به کوشش تقی بینش، تهران، ١٣٤٤ش؛ مسعودیه، محمدتقی، «تقسیم بیاتی»، فصلنامۀ موسیقی ماهور، تهران، ١٣٧٧ش، س١، شم‌ ١؛ یوسف، ضیاءالدین، کلیات یوسفی، نسخۀ خطی کتابخانۀ خصوصی مهدی صدری؛ نیز:
During, J., La Musique traditionnelle de l’Azerbayjan et la science des Muqams, Baden-Baden/Bouxwiller, ١٩٨٨.
حسین میثمی