بَیاتِ تُرْک، آواز، یا بیات زند، از آوازهای ٥‌گانۀ موسیقی دستگاهی ایران و از متعلقات دستگاه شور(کیانی، مبانی...، ١٠٢، هفت دستگاه...، ٢٩). بیات را نام طایفه‌ای از ترکان، و شعبه‌ای از موسیقی دانسته‌اند(آنندراج؛ غیاث...)، اما در رساله‌ها و کتابهای موسیقی قدیم ایران شعبه‌ای به نام بیات ترک یا زند ذکر نشده است، ولی در مقام حسینی از مقامات موسیقی قدیم ایران، شعبه‌ای با نام «دوگاه» وجودداشته که امروزه نام آن به عنوان یکی از گوشه‌های آواز بیات ترک باقی مانده است(فرصت، ١٤؛ مشحون، ٧٠٧، ٧٢٥).
در رسالۀ کرامیۀ سفرچی، پیش از دوران قاجار، ترکیب «حجاز ترک» آمده است و آن را «حجاز اصل» نیز گفته‌اند که ترکان در آن آواز می‌خوانند و عده‌ای آن را میان «عُزال و نیریز» ذکر کرده‌اند و برخی ضمن ذکر بسته‌نگار و زیرکش و نهاوند به «حجازترک» اشاره می‌کنند و آن را از ترکیبات ٢٤ شعبۀ موسیقی دوازده مقامی می‌دانند؛ همچنین ارتباط محتمل بین بیات ترک امروزی با «حجازی ترک یا اصل» را بعید ندانسته‌اند. در کتاب بهجت‌الروح «حجاز ترک» را کاتب به اشتباه «حجاز بزرگ» نگاشته، و در اسامی ٤٨ گوشه دو حجاز را ذکر کرده که یکی ضربِ(اصولِ) چنبر و دیگری ضرب اوسط داشته است(نک‌: همو، ٧٠٧). البته انتساب این آواز به ترکان از آن رو نیست که این آواز ترکی و مختص ترکان شمرده شود(خالقی، ٢٥١)، زیرا بیات ترک در موسیقی مقامی آذربایجان نیز شعبه‌ای از دستگاه شور محسوب می‌شود(وجدانی، ١٠٨، ١٠٩).
فواصل بیات ترک شامل دوم و سوم بزرگ، چهارم و پنجم درست، ششم بزرگ، هفتم نیم بزرگ و هنگام است(ستایشگر، ٢/١٦٥) که طبق نغمه‌نگاری ابجدی شامل ابعادِ «ط ج‌ ج‌ ط ط ب ط»، و قابل قیاس با فواصل مقام دلگشا در موسیقی قدیم است که در گوشۀ شکسته به گونه‌ای دیگر درجات آن انتقال می‌یابد(کیانی، همانجاها). نغمۀ شاهد آن درجۀ سوم گام شور، و نغمۀ ایست آن درجۀ هفتم گام شور(برکشلی، ١٢١؛ ستایشگر، همانجا؛ لغت‌نامه...)، و شامل نغماتِ «سُل، لاکُرُن، سی بِمُل، دو، ر، می‌بمل، فا» است(کیانی، هفت دستگاه، همانجا). فرصت بیات ترک را در شمار آوازهای متعلق به دستگاه شور ذکر کرده، می‌افزاید: «اگرچه اینها خود شور نیستند، ولی در این دستگاه به کار می‌روند»(ص٢٦).
گوشه‌های این آواز در ردیفهای موجود اندکی اختلاف دارد. در ردیفِ سازیِ میرزا عبدالله بیات ترک دارای گوشه‌های درآمد، دوگاه، فرود، درآمد دوم، کرشمه، درآمدسوم، حاجی حسنی، بسته‌نگار، زنگوله، خسروانی، نغمه، فِیلی، شکسته، مهربانی، جامه‌دران، مهدی ضرابی و روح‌الارواح است(کیانی، مبانی، ١٠٢). در ردیف آوازی عبدالله دوامی گوشه‌های آواز بیات ترک چنین روایت شده‌اند: درآمد اول، درآمد دوم، جامه‌دران، دوگاه، شهابی، روح‌الارواح، قطار، اوج یا فیلی و مثنوی(مشکری، ٣٠-٣١، نیز بخش نتها، ٣٨-٤٥). در ردیف آوازی محمودکریمی گوشه‌های شکسته، مهربانی و قرائی نیز علاوه بر گوشه‌های ردیف دوامی ذکر شده است(وجدانی، ١٠٩). در روایت منتظم الحکماء بیات ترک شامل پیش‌درآمد، رنگ، درآمد، آواز، خسروانی، جامه‌دران، مهدی ضرابی، روح‌الارواح، چهارمضراب، محمدصادق‌خانی، مهربانی، تصنیف درروح‌الارواح و شکسته است(همو، ١٠٨). در روایت حسین هنگ‌آفرین، شاگرد میرزا عبدالله گوشه‌های حزین، آواز، دوقسم کرشمه، نغمه، مجلس افروز، قطار، رنگ بیات ترک و دوگاه نیز علاوه بر روایت منتظم الحکماء ذکر شده است(مشحون، ٧١٩، ٧٢١) و در ردیف موسیٰ معروفی فرود و دو نوع قرائی به آن اضافه می‌شود(همو، ٧٢٣-٧٢٥). در روایت روح‌الله خالقی گوشه‌هایی از بیات ترک ذیل دستگاه شور آورده شده، مثل دوگاه، فیلی، شکسته، جامه‌دران، مهدی‌ضرابی و روح‌الارواح (نک‌: همو،٧٢٨-٧٢٩) و گوشۀ سرور الملکی به نام سرور الملک سنتورنواز دربار ناصری که در روایتهای موجود کمتر ذکر شده است(جنیدی، ٢٠٢).
بیات ترک دارای گوشه‌های مشترکی با دستگاه ماهور است، مانند فیلی، شکسته و خسروانی. بسیاری از آهنگهای پیش‌پردۀ طنزآمیز و ترانه‌های محلی و عامیانه در بیات ترک اجرا می‌شوند(حدادی، ٨٤، ٨٥). این آواز با وسعتی کم، لحنی بسیار زیبا دارد و قابلیت این را دارد که از دستگاههایی مثل ماهور گوشه‌هایی را بپذیرد و اشعار مذهبی در آن خوانده می‌شود، به خصوص در گوشه‌های دوگاه(همانجا) و روح‌الارواح(سپنتا، ٨٧). دراویش سلسلۀ قادریه در کردستان در ذکر حق سبحان اشعاری را به دف در گوشۀ مهربانی اجرا می‌کنند. گوشۀ قطار را «چهاردرویش» و «مادرشاهی» نیز گفته‌اند(حدادی، همانجا).
مآخذ: آنندراج، محمد پادشاه، به کوشش محمددبیرسیاقی، تهران، ١٣٥٥ش؛ برکشلی، مهدی، گامها و دستگاههای موسیقی ایرانی، تهران، ١٣٥٥ش؛ جنیدی، فریدون، زمینۀ شناخت موسیقی ایرانی، تهران، ١٣٧٢ش؛ حدادی، نصرت‌الله، فرهنگ‌نامۀ موسیقی ایرانی، تهران، ١٣٦٦ش؛ خالقی، روح‌الله، نظری به موسیقی، تهران، ١٣٧٠ش؛ سپنتا، ساسان، چشم‌انداز موسیقی ایران، تهران، ١٣٦٩ش؛ ستایشگر، مهدی، واژه‌نامۀ موسیقی ایران زمین، تهران، ١٣٧٤ش؛ غیاث‌ اللغات، غیاث‌الدین محمد رامپوری، به کوشش منصور ثروت، تهران، ١٣٧٥ش؛ فرصت، محمدنصیر، بحورالالحان، به کوشش محمدقاسم صالح رامسری، تهران، ١٣٦٧ش؛ کیانی، مجید، مبانی نظری موسیقی ایران، تهران، ١٣٧٧ش؛ همو، هفت دستگاه موسیقی ایرانی، تهران، ١٣٦٨ش؛ لغت‌نامۀ دهخدا؛ مشحون، حسن، تاریخ موسیقی ایران، تهران، ١٣٧٣ش؛ مشکری، مهران، موسیقی آوازی ایران، تهران، ١٣٨٢ش؛ وجدانی، بهروز، فرهنگ موسیقی ایرانی، تهران، ١٣٧٦ش. منصوره ثابت‌زاده