بَهَگْوانْ داسِ هِنْدی (١١٦٤- پس از ١٢٢٠ق/١٧٥١-١٨٠٥م)، نویسنده و شاعر فارسی‌سرای و فارسی‌نویس هندو. پدرش دَلپَت‌داس از قوم کایسته، و خاستگاهش استان مالوه بود. بهگوان در صید پورسیلک زاده شد. اجدادش در دورۀ نواب برهان‌الملک به لکهنو مهاجرت کردند و او بخش اعظم دوران رشد و شکوفایی خود را در آنجا گذراند(بهگوان‌داس، ٢٤١-٢٤٢؛ کاکوی، «ج»).
وی صرف‌ونحو و کتابهای متداول فارسی را نزد مولوی یوسف سهارَنپوری، و فنون شعر را از میرزا فاخر مکین(د ١٢٤١ق/١٨٢٦م) فرا گرفت. بهگوان‌داس در ابتدا «بسمل» تخلص می‌کرد، ولی بعدها آن را به «هندی» تغییر داد(بهگوان‌داس، ٢٤٢؛ کاکوی، «الف»؛ نقوی، تذکره‌نویسی...، ٥٠٠؛ هادی، ٢٣٦). وی در جوانی منصب «میربحری» داشت و در دورۀ آصف‌الدوله به ریاست دیوان راجه ندهی‌سنگ منصوب شد و مقامی به عنوان مسئول خراج و مالیات در لکهنو یافت. پس از درگذشت راجه به خدمت پترچند و سپس مهاراجه تیکیت رای(د ١٢١٥ق/١٨٠٠م) و بعدها به ریاست دیوان سرفرازالدوله میرزا حسن رضاخان نایب آصف‌الدوله منصوب شد(بهگوان‌داس، ٢٤٣). تاریخ دقیق درگذشت او دانسته نیست، و ظاهراً در حدود دهۀ سوم سدۀ ١٣ق وفات یافته است.
آثار:
١-٦. دو دیوان شعر فارسی با عناوین ذوقیه و شوقیه: مثنوی سلسلةالمحبة، به تقلید از سلسلةالذهب جامی؛ مثنوی مظهرالانوار، به تقلید از مخزن‌الاسرار نظامی؛ مثنوی مهرضیا(بهاگوت)، بر وزن یوسف و زلیخای جامی؛ سوانح النبوات، شرح حال مختصر پیامبر(ص) و دوازده امام (ع)، که به درخواست خیرات علی نوشته شده است(بهگوان داس، ٢٤٢-٢٤٣؛ استوری، I/٨٨٢؛ مارشال، ١١٠؛ بانکیپور، VIII/١٥٥-١٥٦).
٧. سفینۀ هندی، مهم‌ترین اثر بهگوان‌داس، و مشتمل بر احوال ٣٣٥ تن شاعر است که براساس نام یا تخلص آنان، به ترتیب حروف الفبا (از «آفتاب ابوالمظفر عالی گوهر» تا «یکتا») تنظیم شده است(باستانی، ٧٤٠؛ نقوی، تذکره‌نویسی، ٥٠٤-٥٠٥؛ هاشمی، ١٣١). این تذکره منبعی مستند در احوال ٣ گروه از شاعران به‌شمار می‌رود: الف- شاعران معاصر نویسنده که بخش اعظم کتاب به معرفی آنان اختصاص یافته، اما تاریخ تولد و درگذشت این شاعران ذکر نشده است؛ ب- شاعران پارسی‌گوی که در فاصلۀ جلوس شاه عالم(حک‌ ١١٧٣-١٢٢١ق/١٧٥٩-١٨٠٦م) تا زمان تألیف کتاب(١٢١٩ق/١٨٠٤م) می‌زیسته، و شهرتی داشته‌اند(بهگوان‌داس، کاکوی، همانجاها؛ نقوی، «شعراء...»، ٢٠٧-٢٠٨؛ هاشمی، ١٣٠)؛ ج- امیران و راجه‌های شاعرپیشه که شعرشان گویای چیرگیشان برزبان و ادب پارسی است(نقوی، تذکره‌نویسی، ٥٠٣-٥١٠؛ باستانی، ٧٤٠-٧٤٢).
اشعار مندرج در تذکرۀ سفینۀ هندی بیشتر به سبک هندی است ودر میان آنها گونه‌ای ملمع فارسی ـ اردو موسوم به سبک ریخته نیز به چشم می‌خورد(نک‌: قادری، ٧). نثر کتاب روان و شیواست، اما گه‌گاه با خطاهای لفظی و استعارات و کنایات دور از ذهن آمیخته است(نقوی، باستانی، همانجاها). تنها یک نسخه از این تذکره در کتابخانۀ خدابخش پتنه موجود است که در تاریخ ١٢٢٠ق/١٨٠٥م، به وسیلۀ مکهن لال کتابت شده است. کاتب این نسخه ظاهراً همان کسی است که با عنوان رای مکهن لال در تذکره معرفی شده، و از مریدان مؤلف بوده است(کاکوی، همانجا؛ نقوی، همان، ٥١٠). احتمالاً این نسخه همان است که در پتنه در ١٣٧٧ق/١٩٥٨م تصحیح، و چاپ سنگی شده است.
٨. حدیقةهندی. تذکره‌ای است در معرفی شاعران پارسی‌گوی هند از آغاز ورود اسلام به این سرزمین تا ١٢٠٠ق(بهگوان‌داس، ٢٤٢؛ کاکوی، همانجا). نسخه‌ای از این تذکره در مجموعۀ نسخه‌های خطی کتابخانۀ مرعشی نجفی قم(شم‌ ٧٩٠) نگهداری می‌شود (مرعشی، ٢/٣٩٧-٣٩٨).
مآخذ: باستانی پاریزی، محمدابراهیم، «سفینۀ هندی»، راهنمای کتاب، تهران، ١٣٣٨ش، شم‌ ١؛ بهگوان داس هندی، سفینۀ هندی، به کوشش محمد عطاءالرحمان کاکوی، پتنه، ١٣٧٧ق/١٩٥٨م؛ قادری، حامد حسن، داستان تاریخ اردو، آگره، ١٩٤١م؛ کاکوی، محمدعطاءالرحمان، مقدمه بر سفینۀ هندی(نک‌: هم‌، بهگواس داس)؛ مرعشی، خطی؛ نقوی، علیرضا، تذکره‌نویسی در هند و پاکستان، تهران، ١٣٤٣ش؛ همو، «شعراء کی تذکره»، تاریخ ادبیات مسلمانان پاکستان و هند، لاهور، ١٩٧٢م، ج٥؛ هاشمی، محموده، تحول نثرفارسی درشبه قاره هند، اسلام‌آباد، ١٣٧٥ش؛ نیز:
Bankipore; Hadi, N., Dictionary of Indo-Persian Literature, New Delhi, ١٩٩٥; Marshall, D. N., Mughals in India, New York/London, ١٩٨٥; Storey, C. A., Persian Literature, London, ١٩٧٢.
مرجان افشاریان