دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٢٦٤
| بهرتپور جلد: ١٣ شماره مقاله:٥٢٦٤ |
بَهَرَتْپور١، شهر و شهرستانی در ایالت
راجستان هند. این شهرستان با ١٠٠‘٨ کم ٢ مساحت میان °٢٦و´٤٣تا°٢٧و´٥٠ عرض شمالی و
°٧٦و´٥٣تا°٧٧و´٤٨ طول شرقی در شرق ایالت راجستان واقع است(«اطلس...٢»، ١١٢؛
بریتانیکا، I/١٠٤٢؛ آسیاتیکا، I/٣٣٩). بهرتپور از لحاظ جمعیتی دارای بافتی روستایی
است. در ١٣٦٩ش/١٩٩٠م از ٠٠٠‘٢٩٠‘٢ تن جمعیت آن، ٠٠٠‘٨٣٠‘١ تن در مناطق روستایی و
٤٦٠هزار تن در مناطق شهری اقامت داشتهاند(«اطلس»، ١٥٥).
بهرتپور پوشیده از دشتهای پهناوری است که تپه ماهورهایی در نواحی شمالی و جنوبی آن
دیده میشود و با ٣ رودخانۀ فصلیبانگانگا، روپارل و گامبهر ـ که سدهایی بر روی
آنها بسته شده است ـ آبیاری میشود(«بهرتپور٣»؛ بریتانیکا، همانجا). بهرتپور از
مراکز عمدۀ کشاورزی و صنعتی هند به شمار میرود. مهمترین محصولات کشاورزی آن
اینهاست: غلات، بنشن، دانههای روغنی، کتان، نیشکر، تنباکو، فلفل قرمز و سیبزمینی.
از مهمترین صنایع این شهر روغنکشی، فلزکاری، ماشینسازی و صنایعدستی را میتوان
نام برد(همانجاها).
مرکز این شهرستان شهر تاریخی بهرتپور است. این شهر که در گذشته به دروازۀ شرقی
راجستان موسوم بود، در°٢٧و´١٣ عرض شمالی و°٧٧و´٢٨ طول شرقی و در ارتفاع ١٨٢متری از
سطح دریا واقع است(«بهرتپور»؛ «بهرتپور، صفحه...٤»). در ١٣٨٣ش/٢٠٠٤م جمعیت شهر
بهرتپور ٦٠٠‘٢١٦تن برآورد شده است(«فرهنگ جهانی٥»).
پیشینۀ تاریخی: برپایۀ آثار برجای مانده و سنگ نوشتهای که در نزدیکی بهرتپور یافت
شده است، تاریخ این منطقه به سدههای پیش از ظهور اسلام میرسد(موهان، ٤٦ ؛
مجومدار، «هند...٦»، ١٣٠). مقارن با سدۀ ٥ق/١١م بخش شمالی ناحیۀ بهرتپور تحت
استیلای راجپوتهای تونوار، و بخش جنوبی آن در قلمرو راجپوتهای جادُن ـ که مرکزشان
بیانه بود ـ قرار داشت(«فرهنگ سلطنتی...٧»، VIII/٧٤). در لشکرکشی سلطان
محمودغزنوی(حک ٣٨٩-٤٢١ق/٩٩٩-١٠٣٠م) به هند، به روایات محلی این شهر با فرماندهی دو
برادر به نامهای سیدجمالالدین و علاءالدین که نسب خود را به امام جعفر صادق(ع)
میرساندند، در ٣ساعت گشوده شد؛ ازاین رو، «پهرسر٨»(پهر به معنای ٣ ساعت و سربه
معنای گشوده)نام گرفت(همانجا؛ EI٢,I/١١٩٢)؛ اما دیری نپایید که دوباره به تصرف
راجپوتها درآمد(«فرهنگ سلطنتی»، همانجا). در اواخر سدۀ ٦ق/١٢م سلطان غیاثالدین
محمدغوری(حک ٥٥٨-٥٩٩ق/١١٦٣-١٢٠٣م)براین ناحیه چیره شد و به مدت ٥ سده در دست
غوریان باقی ماند؛ تا اینکه ظهیرالدین محمد بابر(٨٨٨-٩٣٧ق/١٤٨٣-١٥٣١م)این ناحیه را
فتح کرد(EI٢، همانجا).
تاریخ نوین بهرتپور با تأسیس ایالت توسط برج٩ در اواخر دورۀ حکومت اورنگ
زیب(١٠٦٨-١١١٨ق) آغاز میشود. او کوشید تا دولتی مستقل تشکیل دهد، اما موفق نشد و
در جنگ با سپاه سلطنتی کشته شد(همانجا؛ «فرهنگ سلطنتی»، VIII/٧٥). در دورۀ حاکمیت
سورَج مَل قدرت مهاراجهنشین بهرتپور به اوج رسید و او شهر کنونی بهرتپور را بنیاد
نهاد(نک: مجومدار، «تاریخ...١٠»، ٥٤٢-٥٤٣؛ «مجموعه...١١»، III/٣٤١؛ «فرهنگ
سلطنتی»، VIII/٧٥-٧٦؛ «بهرتپور»). پس از او ٥ پسر وی به ترتیب بر بهرتپور حکومت
کردند. در دورۀ فرمانروایی نوال سینگ، سومین فرزند او، برادر کهترش بر او شورید و
متصرفات برادر را بجز دژ بهرتپور به تصرف درآورد. در ١٢٢٠ق/١٨٠٥م به هنگام حاکمیت
رنجیت سینگ بر بهرتپور، یکی از مخالفان انگیسیها در دژ بهرتپور پناهنده شد و رنجیت
سینگ از تسلیم او به نیروهای انگلیسی خودداری کرد. نیروهای انگلیسی با دادن ٣ هزار
کشته عقبنشینی کردند. اما در نهایت دژ بهرتپور به تصرف انگلیسیها درآمد(«مجموعه»،
III/٣٤١-٣٤٢؛ مجومدار، «همان»، ٧٠٥).
در ١٢٣٨ق/١٨٢٣م راجه رانذیر سینگ، حاکم بهرتپور درگذشت؛ اما چون پسری نداشت، برادرش
بالدئوسینگ خود را جانشین وی خواند و با پذیرش تابعیت انگلیسیها از آنها درخواست
کرد تا حکومت او را به رسمیت بشناسند(همو، «برتری...١٢»، ٢٧). یک سال بعد در جریان
شورشهایی که بر ضد انگلستان به راه افتاد، او از فرصت استفاده کرد و دژ بهرتپور را
بازپس گرفت. اما نیروهای انگلیسی پس از ٥ هفته محاصرۀ دژ، توانستند آنجا را تسخیر
کنند(دانبار، ٤٥٧-٤٥٨).
در١٢٧٩ق/١٨٦٢م حاکم بهرتپور رسماً تابعیت دولت بریتانیا را پذیرفت و در١٣١٣ق/١٨٩٥م
ایالت بهرتپور با مدیریت یک شورا زیرنظر نمایندۀ سیاسی انگلستان قرارگرفت و
در١٣٠٨ش/١٩٢٩م تجدید سازمانیافت(«مجموعه»، III/٣٤٢, ٣٤٣, ٣٤٥).
مآخذ:
Asiatica; An Atlas of India, Delhi, ١٩٩٠; »Bharatpur« , www.bharatpur. nic.
in/history ٢. htm; »Bharatpur, India Page«,
www.calle.com/world/(IN/٢٤/Bhartapur. html; Britannica, micropaedia, ١٩٧٨; A
Collection of Treaties, Engagements and Sanads, ed. C. U. A itchison, Delhi,
١٩٨٣; Dunbar, G., A History of India, London, ١٩٤٣; EI٢; The Imperial Gazetteer
of India, New Delhi, ١٩٧٢; Majumdar, R. C., An Advanced History of India,
London, ١٩٥٨; id, Ancient India, Delhi, ١٩٦٠; id, British Paramountcy and India
Renaissance, Bombay, ١٩٧٠; Mohan, M. V., The North-West India, Ludhiana, ١٩٧٤;
The World Gazetteer, www.World-gazetteer.com/d/d_in_rj.htm.
پرویز امین
١.Bharatpur ٢. An Atlas… ٣. »Bharatpur« ٤. »Bharatpur, India…« ٥. The World...
٦. Ancient… ٧.The Imperial… ٨. Paharsar ٩. Bridj ١٠. An Advanced… ١١. A
Collection… ١٢. British…