بَهْرامْ میرْزای صَفَوی، ابوالفتح (٩٢٣-١٩رمضان٩٥٦ق/١٥١٧-١١اکتبر١٥٤٩م)، شاه‌زادۀ هنرمند و ادیب، فرزند شاه اسماعیل اول صفوی. او در مراغه از مادری که دختر یکی از بیکهای موصللو بود، زاده شد(اسکندربیک، ٤٤؛ سومر، ١٢٤).
بهرام میرزا از نوجوانی در نقاط مختلف ایران حکومت داشت(غفاری، ٢٩٢، ٢٩٦؛ اسکندربیک، ٥٨) و به برادرش شاه طهماسب بسیار نزدیک بود و همواره طرف مشورت او قرار می‌گرفت(مثلاً نک‌: خواندمیر، ١٣٢؛ ریاض الاسلام، ٦٤، ٢٩٧)؛ از ٩٣٦ق/١٥٣٠م که حکومت هرات یافت، اتابکش غازی خان تکلّو، یکی از ادیبان و شاعران را مأمور تعلیم و تربیت شاه‌زاده کرد(حسینی، ٤٠٨-٤٠٩؛ نویدی، ٦٦؛ غفاری، ٢٨٥؛ قاضی احمد، ١/٢١٢، ٢١٧؛ مستوفی، ٦٠-٦١). در همین دوره، عبیدالله خان ازبک به هرات لشکر کشید و به رغم طول محاصره سرانجام شکست خورد و گریخت(اسکندربیک، ٥٩-٦٠؛ نویدی، ٧١-٧٥؛ روملو، ٣١٥-٣١٩). اندکی بعد بهرام میرزا به دفع عبدالعزیز پسر عبیدالله‌خان ازبک که خوارزم را تصرف کرده بود، رفت و او را شکست داد و رهسپار مشهد شد و از آنجا به قزوین نزد شاه رفت(عالم‌آرا...، ٢٦-٢٨).
بهرام‌میرزا در ٩٤٠ و ٩٤١ق نیز در جنگ با عثمانیان شرکت جست و دلیریها نشان داد(روملو، ٣٢٦-٣٢٧؛ غفاری، ٢٩٠-٢٩١؛ عالم‌آرا، ١٦٠-١٦٢). او در ٩٣٤ق در گیلان و در ٩٤٦ق در کردستان بود، ودر ٩٥٢ق والی همدان و خوزستان شد(غفاری، ٢٩٢، ٢٩٦؛ روملو، ٣٦١-٣٦٢، ٣٨٠؛ نویدی، ٨٦، ١٣٧). بهرام‌میرزا مدتی نیز گرفتار هجوم عثمانیان و مخالفتهای القاص‌میرزا صفوی شد که همسر و دختر وی را گرفته، و به عراق برده بود(اسکندربیک، ٦٧-٦٩، ٧٤؛ روملو، ٤٢٣، ٤٣٠-٤٣٣، ٤٣٩-٤٤٠؛ عالم‌آرا، ١٠٨-١٠٩، ١١٢، ١١٧؛ قاضی احمد، ١/٣٣٨؛ نویدی، ١٠١-١٠٢).
بهرامی سرانجام در یکی از ییلاقات کردستان درگذشت و در شهر مشهد به خاک سپرده شد. ماده تاریخ مرگ او را هلاکی همدانی که از پرورش‌یافتگان بهرام میرزا بود، «حیف از بهرام میرزای حسینی حیف حیف» آورده است(عالم‌آرا، ٣٣٧؛ قاضی احمد، ١/٣٤٠؛ نویدی، ١٠٣؛ روملو، ٤٤٢-٤٤٣).
بهرام میرزا علاوه بر نقش و جایگاه نظامی و سیاسی عصرشاه طهماسب، در ادب و هنر نیز دستی‌قوی داشت. او را مردی شاعر و موسیقی‌دان و خوش‌نویسی چیره‌دست شمرده، و از ادب‌پروران و سخن سنجانش به‌شمار آورده‌اند(فخری، ٧٢؛ زنوزی، ٢/٨٠٦؛ صادقی، ٢٢؛ سام‌میرزا، ١١-١٢؛ گوپاموی، ١٠١). بهرام میرزا در شعر بهرام و بهرامی تخلص می‌کرد(تربیت، ٧٢). برخی از ابیات او در تذکره‌ها آمده است(اوحدی، ٢٢٠؛ زنوزی، همانجا؛ واله، ١٢٣-١٢٤).
بهرام میرزا علاقۀ وافری به حمایت و تربیت دانشمندان، ادیبان، شاعران و صوفیان داشت(اوحدی، واله، همانجاها). وی کتابخانه‌ای در مشهد برآورد(آژند، ١٧)که محل استفادۀ اهل فضل و ادب بود. عبداللطیف قزوینی ادیب و مورخ، کتاب لب‌التواریخ خود را به نام او نوشته است(قزوینی، ٢-٤؛ اوحدی، همانجا؛ گلچین، ٢/١١٥٩).
مآخذ: آژند، یعقوب، «تاریخ‌نگاری دورۀ صفویه»، صفویان، تهران، ١٣٨٠ش؛ اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، تهران، ١٣٥٠ش؛ اوحدی بلیانی، محمد، عرفات العاشقین، نسخۀ خطی کتابخانۀ ملی ملک، شم‌ ٥٣٢٤؛ تربیت، محمدعلی، دانشمندان آذربایجان، تهران، ١٣١٤ش؛ حسینی جنابذی، میرزابیک، روضةالصفویه، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، ١٣٧٨ش؛ خواندمیر، امیرمحمود، تاریخ شاه اسماعیل و شاه طهماسب صفوی (ذیل حبیب‌السیر)، به کوشش محمدعلی جراحی، تهران، ١٣٧٠ش؛ روملو، حسن، احسن‌التواریخ، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٥٧ش؛ ریاض الاسلام، تاریخ روابط ایران و هند، ترجمۀ محمدباقرآرام و عباسقلی غفاری فرد، تهران، ١٣٧٣ش؛ زنوزی، محمدحسن، ریاض‌الجنة، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛ سام میرزا صفوی، تحفۀ سامی، به کوشش رکن‌الدین همایون فرخ، تهران، ١٣٤٧ش؛ سومر، فاروق، نقش ترکان آناطولی در تشکیل و توسعۀ دولت صفوی، ترجمۀ احسان اشراقی و محمدتقی امامی، تهران، ١٣٧١ش؛ صادقی افشار، صادق، مجمع‌الخواص، ترجمۀ عبدالرسول خیام‌پور، تبریز، ١٣٢٧ش؛ عالم‌آرای شاه طهماسب، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٧٠ش؛ غفاری قزوینی، احمد، تاریخ جهان‌آرا، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ١٣٤٣ش؛ فخری، محمد، روضةالسلاطین و جواهرالعجایب، به کوشش حسام‌الدین راشدی، حیدرآباد، ١٩٦٨م؛ قاضی احمد قمی، خلاصةالتواریخ، به کوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٥٩ش؛ قزوینی، یحیى، لب‌التواریخ، تهران، ١٣٦٣ش؛ گلچین معانی، احمد، کاروان هند، تهران، ١٣٦٩ش؛ گوپاموی، محمدقدرت‌الله، نتائج‌الافکار، بمبئی، ١٣٣٦ش؛ مستوفی، محمدمحسن، زبدةالتواریخ، به کوشش بهروز گودرزی، تهران، ١٣٧٥ش؛ نویدی شیرازی، زین‌العابدین، تکملةالاخبار، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٩ش؛ واله داغستانی، علیقلی، ریاض الشعراء، نسخۀ خطی کتابخانۀ ملی ملک، شم‌ ٤٣٠١.
ملیحه مهدوی