دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٢٤٠
| بهبودی جلد: ١٣ شماره مقاله:٥٢٤٠ |
بِهْبودی، محمود
خواجه(١٢٩٢-١٣٣٧ق/١٨٧٥-١٩١٩م)، نویسنده، روزنامهنگار و یکی از «رهبران نهضت
جدیدیها» در دو دهۀ نخستین سدۀ ٢٠م در آسیای مرکزی. وی در یکی از روستاهای سمرقند
در خانوادهای روحانی زاده شد. پس از تحصیل مقدمات، در قاضی خانۀ سمرقند ابتدا
میرزا(منشی) و سپس مفتی گردید(«دائرةالمعارف ازبک١»، II/٢٠٢).
بهبودی در ١٣١٨ق/١٩٠٠م از راه عثمانی به مکه و از آنجا به مصر رفت و در طول این
سفر، کموبیش با جریانهای تجددگرایانه و به ویژه با آموزش و پرورش نوین آشنا شد.
سیاحت در روسیه و دیدن شهرهای غازان، اوفا، اورنبورگ، مسکو و پترزبورگ در سالهای
١٣٢١-١٣٢٢ق/١٩٠٣-١٩٠٤م، او را بیش از پیش به لزوم اصلاحات در عرصههای مختلف زندگی
اجتماعی و آموزشی در دیار خود متوجه و معتقد ساخت(همانجا؛ «دائرةالمعارف تاجیک٢»،
I/٤٣٩). فعالیتهای جدی فرهنگی وی و پیوستن به نهضت جدیدیها ـ که به دنبال رواج در
غازان، کریمه و قفقاز، در آسیای مرکزی نیز در حال شکلگیری بود ـ از همین زمان آغاز
میشود(دائرةالمعارف دیانت٣»، VII/٢١٢).
وی در همین سالها چند جلد کتاب درسی براساس «اصول جدید» و غالباً در زمینۀ تاریخ و
جغرافیا تألیف کرد، از جمله منتخب جغرافیای عمومی، کتاب الاطفال، مختصر تاریخ
اسلام، عملیات اسلام، مدخل جغرافیایی عمران و مختصر جغرافیای روسیه(ایرانیکا،
IV/٩٩؛(«دائرةالمعارف ازبک»، II/٢٠٢-٢٠٣؛ «دائرةالمعارف تاجیک»، همانجا؛
دانشنامه...، ١/٢٠٤).
بهبودی روزنامهنگاری را نیز از همین سالها با نوشتن مقاله در دو روزنامه که هر دو
از سوی دولت تزاری در آسیای مرکزی، یکی به زبان روسی و دیگری به دو زبان روسی و
ازبکی منتشر میشد، آغاز کرد(ایرانیکا، همانجا؛ «دائرةالمعارف تاجیک»،
VII/٤٤٧-٤٤٨). وی در مقالات خود بیشتر به ترویج تعلیم و تربیت اسلامی میپرداخت،
اما فعالیت او در زمینۀ روزنامهنگاری از سپتامبر ١٩٠٦ ـ که گروهی ازجدیدیها به
رهبری منورقاری و خود وی دو هفته نامۀ ترکی(ازبکی) خورشید را در تاشکند منتشر کردند
ـ بُعد دیگری یافت. بهبودی در شمارۀ ٦ همان نشریه که پس از انتشار شمارۀ دهم از طرف
مقامات تزاری توقیف گردید، مقالهای به چاپ رساند و در آن از برنامۀ جدیدیها برای
اصلاحات در آسیای مرکزی سخن گفت (ایرانیکا، همانجا: بنیگسن، ١٦٢).
وی چند ماه بعد، بازرگانی به نام عظیمبایف را در انتشار روزنامهای با عنوان تجار
در تاشکند یاری کرد. در اواخر سال ١٩٠٦م به اتفاق چند تن از جدیدیها روزنامۀ حقیقت
را که اندکی پس از انتشار به شهرت تغییر نام یافت، منتشر کردند. این روزنامه نیز پس
از انتشار ١٠ شماره توقیف گردید(ایرانیکا، همانجا؛ بنیگسن، ١٦٣-١٦٤).
بهبودی پس از فرونشستن موجهای انقلاب نخست روسیه همچنان به فعالیتهای فرهنگی خود
ادامه داد. در ١٣٢٦ق/١٩٠٨م خانۀ خود در سمرقند را در اختیار عبدالقادر شکوری،
بنیانگذار نخستین مدرسۀ تاجیکی به سبک نو در آن شهر گذاشت و او را از کمکهای مادی
و معنوی خود بهرهمند گردانید(«دائرةالمعارف ازبک»، II/٢٠٣). وی کتابخانهای عمومی
و نیز بنگاهی انتشاراتی برای نشر آثار خود تأسیس کرد و خریطۀ ترکستان، بخارا و خیوه
را که به زبان ازبکی تألیف نموده بود، در همانجا به چاپ رساند(همانجا؛
«دائرةالمعارف تاجیک»، I/٤٣٩).
بهبودی در ١٣٣٠ق/١٩١٢م نخستین نمایشنامۀ ازبکی با عنوان پدرکش را که موضوع رقابت
میان بازرگانی سنتی و جدید بود، نوشت. این نمایشنامه بارها در شهرهای مختلف
ماوراءالنهر به روی صحنه رفت(«دائرةالمعارف»، همانجا).
بهبودی از ١٣٣١ق بار دیگر به روزنامهنگاری روی آورد و ابتدا روزنامۀ سمرقند را که
غیر از مقالات ازبکی، مقالاتی به فارسی تاجیکی و روسی نیز در آن درج میگردید،
منتشر کرد و سپس مجلۀ آیینه را از رمضان١٣٣١تاشعبان١٣٣٣/اوت١٩١٣تاژوئن١٩١٥ به
زبانهای ترکی ازبکی و فارسی تاجیکی انتشار داد(بنیگسن ١٦٥-١٦٧؛ «دائرةالمعارف
ازبک»، همانجا). به گفتۀ بِرگل این مجله احتمالاً بهترین نشریۀ ادواری محلی پیش از
انقلاب اکتبر آسیای مرکزی بوده است(ایرانیکا، IV/٩٩)، و بجز آسیای مرکزی، در قفقاز،
ایران، ترکیه، افغانستان و تاتارستان نیز خوانندگانی داشته است(«دائرةالمعارف
تاجیک»، V/٣٠٩).
بهبودی مقالاتی را که مینوشت و یا ترجمه میکرد، در نشریات دیگری چون ترقی، شورا،
وقت و ولایت ترکستان نیز به چاپ میرساند. اندیشههای روشنگرانۀ بهبودی و فعالیتهای
خستگیناپذیر او در زمینۀ اصلاحطلبی و جانبداری از علوم و فنون دنیوی، حقوق زنان
و... سبب اعتراض و حملات شدید شد و به دهریگری و انحراف از اسلام راستین متهم
گردید(دائرةالمعارف ازبک»، همانجا)؛ درحالیکه وی از روشنفکرانی بود که نهضت
جدیدیها را بدون تفکر اسلامی مردود میدانست(حسینپور، ٢٤٣).
بهبودی در کنار فعالیتهای فرهنگی به سیاست نیز میپرداخت و براساس میانهروی و از
منظر اصلاحطلبی برای پیشرفت نظام حاکم بر بخارا میکوشید و مردم را به پشتیبانی از
امیر آن فرا میخواند؛ اما هنگامی که نظام حاکم بر بخارا را مانعی جدی بر سر راه
اصلاحات دید، در سخنرانی خود در آوریل ١٩١٧ از گروه بخاراییان جوان خواست تا امیر
را وادار به اجرای سریع اصلاحات کنند(ایرانیکا، IV/١٠٠). وی اگرچه در جریان انقلاب
١٩٠٥م از مشروطۀ سلطنتی دفاع میکرد، اما در آوریل ١٩١٧ از سرنگونی دولت تزاری
اظهار خوشحالی، و به استقلال آسیای مرکزی ابراز امیدواری کرد؛ هر چند حوادث بعدی او
را متقاعد ساخت که ترکستان خودمختار وابسته به روسیه بهتر از امارت بخارای مستقل با
امیری مستبد است(«دائرةالمعارف ازبک»، همانجا).
بهبودی که ابتدا با بلشویکها مخالفت میکرد و شایعاتی نیز دربارۀ مناسبات او با
منشویکها، بریتانیا و حتى عضویتش در یک سازمان نظامی ضد بلشویکی بر سرزبانها بود،
بعدها به موازات استقرار نظام بلشویکی، به تدریج با این نظام به همکاری پرداخت؛
چنانکه در مۀ ١٩١٨ به عنوان «کمیسر معارف شورای کارگران و دهقانان مسلمان سمرقند»
انتخاب شد و در تابستان همان سال در کمیسیون تدوین قوانین جمهوری خودمختار ترکستان
شرکت جست(ایرانیکا، «دائرةالمعارف ازبک»، همانجاها).
بهبودی در مارس ١٩١٩ در سفر به قلمرو امیر بخارا، در شهر سبز به اتهام جاسوسی برای
بلشویکها دستگیر سد و پس از تحمل دوماه زندان و شکنجه، به فرمان امیرعالمخان در
شهر نسف(قَرشی کنونی) اعدام گردید(همانجاها).
مآخذ: حسینپور، اکرم و دیگران، ماهیت تحولات در آسیای مرکزی و قفقاز، تهران،
١٣٧٣ش؛ دانشنامۀ ادب فارسی، به کوشش حسن انوشه، تهران، ١٣٧٥ش؛ نیز:
Bennigsen, A. and Ch. Lemercier-Quelquejay, La Presse et le mouvment national
chez les Musulmans de Russie avant ١٩٢٠, Paris,١٩٦٤; Entsiklopediyai Sovetii
Tochik, Dushanbe, ١٩٧٨-١٩٨٧; Iranica; Türkiye diyanet vak fı İslâm
ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٣; Ūzbek Sovel entsiklopediyasi, Tashkent, ١٩٧٢.
رحیم رئیسنیا
١.Uzbek… ٢.Entsiklopediyai… ٣. Türkiye…