دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥١٩٨
| به آفرید جلد: ١٣ شماره مقاله:٥١٩٨ |
بِهْآفَرید(مق ح ١٣١ق/٧٤٩م)، مدعی پیامبری
و بنیانگذار فرقۀ بهآفریدیه. دربارۀ بهآفرید و عقاید و فعالیتهای او، احتمالاً
دوگزارش دردست مؤلفان روزگارکهن بودهاست: یکی گزارش ابراهیمبنعباس
صولی(د٢٤٣ق/٨٥٧م)که کتابی دربارۀ عباسیان داشته(نک: GAS, II/٥٧٨-٥٨٠)، و در اختیار
ابنندیم(ص٤٠٧-٤٠٨)و محمد عوفی(٣(١)/٢٢٦-٢٢٨،٤(١)/١٧٨)بوده است و احتمالاً بیرونی،
ابوحاتم رازی و دیگران هم به نحوی از آن نقل کردهاند(نک: دنبالۀ مقاله)؛ روایت
دیگر ـ که عامیانه به نظر میرسدـ از آنِ ابوزکریایحییبناسماعیل
حربی(د٣٩٤ق/١٠٠٤م)، از شیوخ ادیب و اخباری نیشابور است(نک: صریفینی، ٧٣٩؛ ذهبی،
١٦/٥٤٣)و ثعالبی مرغنی روایت مربوط به بهآفرید را از قول او نقل کرده است(ص٣٤-٣٥).
این دو روایت، جز در چند مورد خاص، از هم جدا نیستند.
در بیشتر منابع موجود، نام او بهآفرید ونام پدرش ماهفروردین آمده است(بیرونی،
٢١٠: فرودین؛ مروزی، گ ٧ الف: ماه فیروزین؛ خوارزمی، ٥٦: فروردینان). نام بهآفرید
در ایرانباستان نیز سابقه داشته است(نک: طبریا، ١/٥٨٣، ٢/٣٧؛ مسعودی، ١/٢٨٥؛ نیز
نک: یوستی،٣٤٨). شکلهای دیگر نام او، مانند «ماهآفرین» در برخی نسخههای
جوامعالحکایات(نک: عوفی، ٣(١)/٢٢٦، حاشیۀ٢٤، نیز ٢٢٨، حاشیۀ ٢٤)یا «بهزاد»(نک:
صدیقی، ١٥٠، حاشیۀ٣؛ یوسفی، ١٠٢)، به احتمال بسیار دگرگون شدۀهمان «بهآفرید» است.
در بیشتر مآخذ از زوزنـ درجنوبغربی بخش خواف از شهرستان تربت حیدریه(نک:
نشریه...، ٢٠)ـ به عنوان زادگاه بهآفرید یاد شده است بیرونی،مروزی، همانجاها؛ نیز
نک: گردیزی، ٢٦٦؛ ثعالبی، ٣٤).مجد خوافی زادگاه او را زاوه ـیکی از دهستانهای
شهرستان تربت حیدریه(نک: نشریه، ١٩) ـ دانسته است و میگوید که در عهد وی آنجا را
«بهافریدی گویند»(ص٢٨٠).
بهآفرید فعالیت خود را از سرزمین خویش آغاز کرد و به ویژه از خواف و زاوهـ که از
توابع نیشالور شمرده میشدند ـ به عنوان پایگاه او یاد شده است(بیرونی، خوارزمی،
ثعالبی، مروزی، همانجاها). همچنین ابنندیم از روستای «روی» از توابع
ابرشهر(نیشابور)دراین باب نامبرده است(همانجا)که ممکن است صورت دیگری از «ریوند» ـ
روستایی از توابع تربت حیدریه (نک: مفخم پایان، ٢٣٢) ـ باشد(نیز نک: مروزی،
همانجا؛ عوفی، ٣(١)/٢٢٧، حاشیۀ ١؛ قس: بیرونی، خوارزمی، همانجاها؛ که از سیراوند و
سراوند نیز نام بردهاند).
بهآفرید مذهب زرتشتی داشت و به نوشتۀ گردیزی، مُغ(روحانی زردشتی) بود(همانجا). این
نیز که گفتهاند او به کار «کهانت»(پیشگویی و امثال آن)میپرداخت(ابوحاتم، ١٦١)،
با توجه به شهرت مغان در پرداختن به این گونه کارها، قابل توجیه است(مثلاً نک:
کریستیسن، ٢٠٢).گفتهشدهاست که وی به مدت ٧ سال(برای اهمیت این عدد در این موضوع،
نک: صدیقی، ١٥٣؛ بویس، ٣٠٨-٣٠٩) به چین سفر کرد(بیرونی، مروزی، مجد خوافی،
همانجاها). به روایت ثعالبی مرغنی، سفر بهآفرید برای تجارت بوده است(همانجا)، اما
اگر روایت مربوط به مغ بودن اورا صحیح بدانیم، بعید به نظر میرسد که این سفر به
قصد تجارت بوده باشد. به هرحال، گفته شده است که وی از چین تحفههای بسیار همراه
خود آورد و از آن جمله پیراهنی سبز و بس لطیف بود که در یک مشت جای میگرفت(بیرونی،
مروزی، مجد خوافی، همانجاها).
به روایت ثعالبی مرغنی(همانجا)، بهآفرید پس از بازگشت از چین، روزی همسر خود را
خواند و از نزدیکی زمان مرگ خود خبر داد. آنگاه امر کرد تا برایش آرامگاهی نیکو
بسازند و همسرش به توصیۀ وی وانمود کرد ـ یا شاید پذیرفت ـ که شویش مرده است و بدن
اورا در آن آرامگاه نهاد. بنابراین روایت، بهآفرید از پیش، مقداری خوراکی(مانند
مغز بادام و جگر بریان شده و کوبیده)در کیسهای برای خود تهیه کرده، و به همسرش نیز
دستور داده بود تا هر هفته دست و روی خود را از جایی که آب باران به درون آرامگاه
نفوذ میکرد، بشوید. بدین ترتیب، او با آن خوردنیها و این آب توانست یک سال در
آرامگاه به سلامت درنگ کند. محتمل است که مقصود از «آرامگاه»(در متن: ناووس)در این
روایت، «دخمه» باشد. این نوع آرامگاه، خاص زردشتیان بوده، و غالباً برسرکوه یا
بلندی بنا میشده است(نک: کریستن سن، ٥٢). این نکته، با آن گفته که بهآفرید در
آغاز دعوی خود، از کوهی در آن ناحیه فرود آمد، توافق دارد(مروزی، عوفی، مجدخوافی،
همانجاها). از این رو، با آنکه توقف یک سالۀ بهآفرید و موضوعات دیگری در این
روایت، مبالغهآمیز و عامیانه مینماید(نک: صدیقی،١٥٤-١٥٥)، میتوان حدس زد که
بهآفرید قصد داشته است مرگش را دستکم نزد همکیشان خود مسلم جلوه دهد؛ چنان که به
روایت ابوحاتم رازی، بهآفرید خود را ٣ روز به بیهوشی زد و سپس ادعای پیامبری
کرد(همانجا).
در روایتهای دیگر، بدون اشاره به ماجرای بهآفرید و همسرش آمدهاست که وی یک شب در
آرامگاه یا کوه درنگ کرد و بامداد روز بعد در حالی که جامۀ سبز تحفۀ چین را در
برداشت، ظاهر شد و ادعای خویش را آغاز کرد(بیرونی، ٢١٠؛ مروزی، گ ٧ الف). به روایت
ثعالبی مرغنی، او در آرامگاه چندان توقف کرد که وقت زراعت فرا رسید، آنگاه، خویشتن
را برمردم عرضه کرد(همانجا). در روایتهای دیگر نیز اشاره شده است نخستین کسی که
بهآفرید را در هیئت تازه دیدار کرد، مردی کشاورز بود(بیرونی، مروزی، همانجاها؛
مجدخوافی، ٢٨١).
در منابع موجود، تاریخ دقیقی برای آغاز دعاوی بهآفرید نیامده است، اما گفتهاند که
در آغاز دعوت عباسی در خراسان و فعالیتهای ابومسلم خراسانی(ه م)، بهآفرید دعوی
خود آشکار کرد و از آنجا که اظهار علنی دعوت در عید فطر ١٢٩ق/١٥ژوئن ٧٤٧م روی
داد(طبری، ٧/٣٥٦-٣٥٧)، میتوان حدس زد که آغاز کار بهآفرید نیز در همین حدود اتفاق
افتاده باشد(نیزنک: صدیقی، ١٥٦).
دعاوی بهآفرید توجه بسیاری از اهالی آن منطقۀ خراسان، به ویژه خواف، بُست و زاوه
را جلب کرد و کسانی براو گرد آمدند(بیرونی، مروزی، خوارزمی، ثعالبی، همانجاها). در
این زمان، خراسان دستخوش تحولات عمده بود و ابومسلم قصد داشت گروههای گوناگون را با
هدف برافکندن بنیامیه زیر یک پرچم گردآورد(نک: ه د، ابومسلم خراسانی، بخش ١).
احتمالاً بهآفرید با استفاده از هرجومرج موجود و به ویژه با توجه به اینکه حوادث
مزبور بیشتر در ناحیۀ مروـ تختگاه خراسان ـ جریان داشت، توانست عدهای را به سوی
خود فرا خواند. درست در هنگامی که قحطبةبنشبیب طایی برای سرکوب بقایای حکومت اموی
در مناطقی از ایران مشغول جنگ و گریز بود وابومسلم توانسته بود با زیرکی تمام رقبا
و دشمنان را جذب یا حذف کند، واپسین مقاومت امویان در لشکرکشی عامربنضُباره
جلوهگر شد که ابومسلم از بیم حملۀ او و برای حفظ مواضع به دست آمده، خود را در
صفر١٣١ به نیشابور رسانید(اخبار...، ٣٣٧-٣٣٨). در همین ایام، موبدان و روحانیون
زردشتی که از بهآفرید و ادعاهای او خشمگین شده بودند ودر خود قدرتی برای سرکوب او
و یارانش نمیدیدند، به ابومسلم خراسانی گفتند که بهآفرید دین ما و شما را تباه
کرده است(بیرونی، ٢١١؛ مروزی، گ٧ الف- ٧ب؛ گردیزی، ٢٦٧؛ ثعالبی، ٣٥). البته از نظر
موبدان ـ که حتى در سدۀ ٤ق/١٠م نیز کسی را که از دیانت زردشتی رویگردان میشد،
محکوم به اعدام میدانستند(نک: روایت...، ١٧،١٦٩) ـ چنین واکنشی چندان شگفتآور
نبود.
بنابرروایات، ابومسلم یکی از سرداران خود به نام عبداللهبن شعبه(ابنندیم، ٤٠٧:
سعید، که تصحیف است)، از داعیان دعوت عباسی(نک: اخبار، ٢٢٣)را به سوی بهآفرید
گسیل کرد. چندی بعد، بهآفرید در کوههای بادغیس دستگیر شد و سپس او و شماری از
هوادرانش به قتل رسیدند(بیرونی، مروزی، گردیزی، مجدخوافی، همانجاها).
به روایت صولی، ابومسلم شبیببنواج(ابن ندیم، همانجا: داح؛ پلا، ٤/١٤١، حاشیۀ٣:
رواح؛ دربارۀ او، نک: بلاذری، ٣/٢٠٥؛ مسعودی، ٤/١٤١، ١٤٢)و عبداللهبن شعبه را
برای دستگیری او گسیل کرد. چون بهآفرید را نزد ابومسلم آوردند و اسلام بر او عرضه
کردند. پذیرفت و حتى به نشانۀ همراهی با دعوت، جامۀ سیاه در برکرد، اما ظاهراً
همچنان بر عقاید خود استوار بود(ابنندیم، همانجا).
درروایت ابوحاتم رازی آمده است که بهآفرید و ابومسلم هر یک قصد فریب دیگری
داشت(ص١٦١)، از اینرو، چون ابومسلم فرصت یافت، دستور داد تا قحطبه که در آن هنگام
در نواحی مرکزی ایران مشغول نبرد بود، بهآفرید را بکشد و کشتن اورا سلمةبنمحمد
طایی(یکی از داعیان هفتادگانۀ دعوت عباسی، نک: اخبار، ٢٢١)برعهده گرفت(ابوحاتم،
همانجا). البته بعید نیست با توجه به فزونی هواداران بهآفرید، ابومسلم در گام
نخست، با بهآفرید مدارا کرده باشد، اما ابومسلم تا آن زمان با کوشش بسیار
توانستهبود تصویر تقریباً تثبیت شدهای از وضع اعتقادی جنبش(دعوت عباسی)ترسیم کند
و سرکوب بهآفرید در جهت همین هدف صورت گرفت. ازاینرو، میتوان گفت که او شاید
میکوشید با جذب بهآفرید، هواداران وی را نیز از گرد او بپراکند، یا به جنبش
فراخواند، سپس در فرصت مناسب او را ازمیان بردارد(برای تحلیلی از این حرکت ابومسلم،
نک: کلیما، ٥٩). همراهی اعتقادی ابومسلم با بهآفرید، چنان که در روایت آمده ـ حتى
اگر قصد فریبی هم در کار بوده است ـ با دیگر بخشهای روایت، و اساساً اوضاع آن
روزگار تناقض دارد و احتمالاً برای طعن بر ابومسلم ساخته شده است.
به هرحال، با سرکوب بهآفرید و تعقیب و کشتار هوادارنش، جنبش و عقیدۀ او ازمیان
نرفت و به روایت ابوحاتم رازی، بهآفرید استادسیس(ه م)را به جانشینی خویش
برگزید(همانجا؛ نیزنک: گردیزی، ٢٧٦). به روایت بیرونی، هوادران بهآفرید معتقد
بودندکه وی به آسمان رفته است و روزی برای انتقام از دشمنانش باز خواهد گشت(ص٢١١).
بنابر گزارشهای دیگر، دستکم تا سدههای ٤-٥ ق نیز در نواحی خراسان هنوز پیروان
بهآفرید که به آنها «بهآفریدی» گفته میشد، وجود داشتند(ابنندیم، بیرونی،
مروزی، گردیزی، ثعالبی، همانجاها؛ نیز نک: صدیقی، ١٦٥-١٦٦). این گروه، یکی از
فرقههای زردشتی محسوب میشدند و بغدادی(د٤٢٩ق/١٠٣٨م)آنها را خارج از اهل کتاب
خوانده، و استفاده از ذبایح ایشان و ازدواج با زنانشان را حرام دانسته
است(ص٣٥٤-٣٥٥؛ نیزنک: ابوحاتم،١٦٢).
عقاید: آنچه منابع از عقاید بهآفرید به دست میدهند،گونهای اصلاحات خاص در دیانت
زردشتی، تحتتأثیر پارهای از احکام اسلامی است. با ورود اسلام به ایران، بزرگان
زردشتی، با آنکه ظاهراً در اندیشۀ برخی اصلاحات ضروری بودند(نک: دوشن گیمن،٣٦٦)،
اما مقاومت در برابر بهآفرید را چنان بر خود لازم دیدند که دست به دامان ابومسلم
خراسانی شدند. با آنکه بنابر برخی مآخذ، بهآفرید زردشت را میپذیرفت(بیرونی،٢١٠)،
اما خود ادعای پیامبری داشت و دست به تغییراتی در شریعت زردشتی زد. او میگفت از
زمانی که در غیبت بوده، در آسمان به سر برده، و بهشت و دوزخ بروی عرضه شده است؛
خداوند جامۀ سبز براو پوشانیده، و اورا به زمین گسیل داشته است و ادعا میکرد که
خداوند بر او وحی میکند. بیشتر آنچه بهآفرید برای پیروان خود وضع کرد، دستکم آن
چنان که مآخذ موجود نشان میدهند، نه در زمینۀ جهانبینی، بلکه در امور تشریعی است
و گفته شده که او این اصول را درکتابی به زبان فارسی برای پیروانش شرح داده بوده
است(نک: همانجا؛ شهرستانی، ١/٢١٨؛ نیز نک: صدیقی، ١٥٧).
ظاهراً بیشترین تلاش بهآفرید در جهت کاستن از آداب و مناسک زردشتیان بود که به
ویژه در دورۀ ساسانیان برشمار آن افزوده شده بود(نک: بویس، ٢١٤-٢١٥). وی پیروان
خود را ازمیان آداب زردشتی به ترک زمزمه(خواندن دعای زیر لب هنگام غذا خوردن)و شرب
خمر سفارش کرده بود؛ همچنین ترک نکاح با محارم که این نوع ازدواج دستکم تا سدۀ ٤ق
نیز از دیدگاه یکی از موبدان ثواب شمرده میشده(نک: روایت، ١٧٩، ١٨١، ١٨٧-١٨٨)، از
اصول آیین بهآفرید بوده است(بیرونی، شهرستانی، همانجاها). وی برای پیروان خود نماز
هفتگانهای(قس: ابنندیم، ابوحاتم، همانجاها: پنجگانه بدون سجده)وضع کرده بود که
باید رو به خورشیدـ هرسو که باشدـ گزارده میشد(برای تفصیل بیشتر، نک: بیرونی،
همانجا؛ برای جایگاه خورشید در اندیشۀ مزدیسنی، نک: کریستن سن، ١٦٤-١٦٥؛ صدیقی،
١٥٨-١٦٠). او همچنین به پیروان خود دستور داده بود تا چهارپایان را جز آنها که به
پیری و ناتوانی رسیدهاند، ذبح نکنند و گوشت مردار نخورند؛ موهای سر و بدن را فرو
گذارند و بیش از ٤٠٠ درم کابین زنان نکنند و هفت یک از دارایی خود را به تعمیر و
اصلاح راهها و پلها اختصاص دهند(نک: بیرونی، ٢١١؛ مروزی، شهرستانی، همانجاها؛
گردیزی، ٢٦٦-٢٦٧).
مآخذ: ابن ندیم، الفهرست؛ ابوحاتم رازی، احمد، الاصلاح، به کوشش حسن مینوچهر و مهدی
محقق، تهران، ١٣٧٧ش؛ اخبارالدولة العباسیة، به کوشش عبدالعزیز دوری و عبدالجبار
مطلبی، بیروت، ١٩٧١م؛ بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق،به کوشش محمدمحییالدین
عبدالحمید، بیروت، ١٤١١ق؛ بلاذری، احمد، انساب الاشراف، به کوشش عبدالعزیز دوری،
بیروت ١٩٧٨م؛ بویس، مری، چکیدۀ تاریخ کیش زرتشت، ترجمۀ همایون صنعتیزاده، تهران،
١٣٧٧ش؛ بیرونی، ابوریحان، الآثار الباقیة، به کوشش زاخاو، لایپزیگ، ١٩٢٣م؛ پلا،
شارل، حاشیه بر مروج الذهب(نک: هم، مسعودی)؛ ثعالبی مرغنی، حسین، غرر اخبار ملوک
الفرس و سیرهم(نک: ما، هوتسما)؛ خوارزمی، محمد، مفاتیح العلوم، به کوشش ابراهیم
ابیاری، بیروت، ١٤٠٩ق/١٩٨٩م؛ دوشن گیمن، ژاک، دین ایران باستان، ترجمۀ رویا منجم،
تهران، ١٣٧٥ش؛ ذهبی، محمد، سیراعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت،
١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ روایت اِمید اَشَوَهیشتان، ترجمۀ نزهتصفای اصفهانی، تهران، ١٣٧٦ش؛
شهرستانی، محمد، المللوالنحل، به کوشش محمدبنفتحالله بدران، قاهره، ١٣٧٥ق؛
صدیقی، غلامحسین، جنبشهای دینی ایرانی، تهران، ١٣٧٢ش؛ صریفینی، ابراهیم، تاریخ
نیشابور(منتخب السیاق عبدالغافر فارسی)، به کوشش محمد کاظم محمودی، قم، ١٤٠٣ق؛
طبری، تاریخ؛ عوفی، محمد، جوامعالحکایات، ج٣(١)،به کوشش بانومصفا(کریمی)، تهران،
١٣٥٢ش، ج ٤(١)، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٧٠ش؛ کریستن سن، آرتور، ایران در زمان
ساسانیان، ترجمۀ غلامرضا رشید یاسمی، تهران، ١٣٤٥ش؛ کلیما، اوتاکر، تاریخچۀ مکتب
مزدک، ترجمۀ جهانگیر فکری ارشاد، تهران، ١٣٧١ش؛ گردیزی، عبدالحی، زینالاخبار، به
کوشش عبدالحیحبیبی، تهران، ١٣٦٣ش؛ مجدخوافی، روضۀ خلد، به کوشش محمودفرخ، تهران،
١٣٤٥ش؛ مروزی، طاهر، طبایعالحیوان، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛ مسعودی،
علی، مروجالذهب، به کوشش شارلپلا، بیروت، ١٩٦٥-١٩٧٣م؛ مفخم پایان، لطفالله،
فرهنگ آبادیهای ایران، تهران، ١٣٣٩ش؛ نشریۀ دفتر تقسیمات کشوری؛ معاونت
سیاسیواجتماعی وزارت کشور، تهران، ١٣٧٩ش، شم ٢؛ سوسفی، غلامحسین، یادداشتهایی در
زمینۀ فرهنگ و تاریخ، تهران، ١٣٧١ش؛ نیز:
GAS; Houtsma, M. Th., »Bih’afrid«, Wiener Zeitschrift für die Kunde des
Morgenlandes Wien, ١٨٨٩, vol. III; Justi, F., Iranisches Namenbuch, Marburg,
١٨٩٥.
علی بهرامیان