دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥١٩٠
| بونی، ابوالعباس احمد بن علی جلد: ١٣ شماره مقاله:٥١٩٠ |
بونی، ابوالعباساحمدبنعلیبنیوسف قُرَشی(د
پس از٦٢٧ق/١٢٣٠م)، ملقب به محییالدین، تقیالدین و شرفالدین، از مردم بندر
بونه(هیپونا١ی باستان، امروزه: عنّابه در شمال الجزایر) و از نامورترین مؤلفان
مسلمان در علوم غریبه، از منابع متقدم، آگاهی چندانی دربارۀ زندگی و تحصیلات او به
دست نمیآید. بونی خود در پایان شمسالمعارف از استادان خویش از جمله ابوعبدالله
قرشی(د ٥٩٩ق/١٢٠٣م) و ابوالحسن حَرالّی(د٦٣٧یا٦٣٨ق)نام بردهاست(١/٥٣٢؛ نیز
ابنابار، ٣/٦٨٧؛ غبرینی، ١٤٣؛ مناوی، ٢/٢٨٣، ٢٨٧، ٤٦٤-٤٦٩؛ در شمسالمعارف، حرالی،
به صورت حرانی، و سالمرگ وی ٥٣٨ق آمده که به احتمال قوی سهو ناسخ یا خطای چاپی
است).
بونی از کبار مشایخ زمان خود بود و با دانشمندان مغرب و مصر مصاحبت داشت و دانشمند
مشهور، ابنسبعین (٦١٤-٦٦٩ق/١٢١٧-١٢٧١م)از شاگردان او بود(بونی، همان، ٢/٣١٧، ٤٤٢،
٣/٣٥٤؛ قس؛ ه د، ٣/٦٥٨). وی سرانجام در قاهره درگذشت و درگورستان قرافه به خاک
سپردهشد(ابنزیارت، ٢٦٨؛ نیز EI٢, S).حاجی خلیفه درگذشت بونی را ٦٢٢ق/١٢٢٥م یاد
کرده است(٢/١٠٦، جم )که بسیاری از او پیروی کردهاند(مثلاً نک: نبهانی، ١/٥٠٨؛
سارتن، EI١; II/٥٩٦؛ قس: کانتور، I/٧٤١؛ شیبی، ٢/١٧٢، که به ترتیب ٦٢٥ق/١٢٢٨م و
٦٣٦ق/١٢٣٩م را سال مرگ او دانستهاند)، اما اشارۀ بونی در شمسالمعارف(نک:
١/٣٤٣)به سلطان جلالالدین خوارزمشاه از مغولان(٦٢٧ق)و تحصیل ابنسبعین نزد وی،
نادرستی این نظر را آشکار میسازد.
آثار: در منابع بیش از ٤٠ اثر در علم حروف، جفر، اعداد، اسماءالاهی و جز آن به بونی
منسوب شده است(مثلاً نک: حاجی خلیفه، ٢/١٠٦٢، ١٥٦٦، جم؛ GAL, I/٦٥٥-٦٥٦; GAL, S,
I/٩١٠-٩١١). برخی از این آثار به ویژه شمسالمعارف و اللمعة النورانیة، به زودی
شهرتی همسنگ آثار مجریطی(د ٣٩٨ق/١٠٠٨م)، غزالی و ابنعربی یافتند(نک:
ابنخطیب،٣٢٧؛ ابنخلدون، مقدمه، ٣/١١٥٩، شفاء…، ٥٨-٥٩، ٦٣؛ قلقشندی، ١/٤٧٥؛ طاش
کوپریزاده، ٢/٥٤٨)و تاکنون نیز مورد توجه و استفادۀ علاقهمندان به این مباحث
است(نک: خوانساری، ٣/٢٢١؛ سارتن، همانجا؛ ERE, III/٤٥٧). البته برخی از این آثار
تلخیص یا برگرفته از برخی دیگر ـ به ویژه شمس المعارف ـ است و نیز گاه
دستنوشتههای یک اثر نامهای گوناگون دارند. از این رو، شمار دقیق آثار او و همچنین
ارتباط آنها به یکدیگر نیازمند پژوهش بیشتر است(نک: فهد، EI٢, S; ٢٣٠).
بونی در آثار خود به موضوعاتی چون فضایل حروف الفبا، بسمله، اسماء الاهی، برخی آیات
و سور قرآن و ادعیه و نیز حِرز، طلسمات، جداول وفقی و جادویی که به نظر وی موجب
تصرف در طبیعت و کائنات است، توجهی ویژه دارد. وی بر آن است که شیوۀ آگاهی از راز
تناسب میان حروف، اعداد و جز آنها، ذوقی، شهودی و نیازمند توفیق الاهی است و علوم و
قیاسات عقلی را بدان راهی نیست. ابن خلدون بونی را از اصحاب طلسمات، و شیوۀ او را
شرعاً ممنوع و غیر قابل اعتماد دانسته است(مقدمه، ٣/١١٦١، ١١٦٤-١١٦٥، شفاء، ٦٧-٦٨).
بونی همچون بیشتر معتقدان به علوم غریبه برای درمان بیماریهایی چون قولنج، وبا، ذات
الجنب، چشم درد، صرع، و نیز آسانزایی، شیوههای غریب یاد کرده است(منبع…، ١٣٦بب،
١٤٥، ٢٨١؛ نیز نک: اولمان، «پزشکی…٢»، ٢٤٩).
در آثار بونی، عناصر و اسامی سریانی و عبری(نک: شمس… ،١/٥٤-٥٥، نیز فصلهای ٢٧-٢٩،
جم، ٩٩، ٢٢٢؛ نیز نک: EI ٢, S) و نیز نشانههایی از جادوی دورۀ یونانی مآبی و
خرافات رایج در شرق و شمال افریقا به چشم میخورد؛ با این حال، منابع بونی احتمالاً
بیشتر ریشه در فرهنگ مردم دارد(اولمان، «علوم…٣»، EI٢, S; ٣٩١). تأثیر عناصر ایرانی
نیز برآثار بونی از آنجا پیداست که وی ـ به زعم شیبی(٢/١٧٣)برای نخستین بار ـ الفبا
را با در شمارآوردن٤ حرف «پ، چ، ژ،گ» ٣٢ حرف دانسته است که در آغاز آفرینش به آدم
آموختهاند(نک: شمس، ١/٣٦٣). برخی از آثار چاپ شدۀ بونی از این قرار است:
١. شمس المعارف و لطائف العوارف، در٤٠فصل که ٣روایت کبرى، وسطى و صغرى ازآن
دردستاست(EI٢, S). جداول وفقی و جادویی در این کتاب بسیار است(مثلاً نک:
١/١٦٢-١٩٩، ٢٠٦-٢٠٧). به نظر کانتور، ظاهراً بونی بیش از دیگر مؤلفان مسلمان به
جداول وفقی پرداختهاست(I/٧٤١ ؛ برای بررسی جداول وفقی درآثار بونی، نک: برگشترسر،
٢٢٧-٢٣٥؛ آرنس، ١٠٤-١١٠). در فصل ٣٦ که به خواص گیاهان و «حجرمکرم» اختصاص دارد، به
سفرهای ١٢سالۀ مؤلف برای دست یافتن به این دانش و برخی مأخذ ناآشنا اشاره
شدهاست(١/٣٧٢بب ). به نظر روسکا این فصل احتمالاً بعدها با استفاده از کتاب
سرالاسرار رازی به کتاب افزوده شده است، زیرا مطالب آن با دیگر فصول کتاب همخوانی
ندارد(ص ٣٠٧-٣١١). بونی کتاب خود را با عنوان تیسیر العوارف فی تلخیص شمس المعارف
خلاصه نموده(حاجی خلیفه، ٢/١٠٦٢)، و صلاحالدین آلپای نیز آن را به ترکی ترجمه کرده
است(«دائرة المعارف… ٤»، VI/٤١٦).
٢. اللمعة النورانیة فی الاوراد الربانیة، مشهور به انماط، مشتمل بر ١٠ نمط دربارۀ
اسم اعظم خداوند و شامل ادعیۀ مناسب ساعات مختلف شبانهروز در هریک از روزهای هفته.
البته شاید مراد از انماط در برخی منابع(نک: ابن خطیب، ٣٢٧؛ ابنخلدون، مقدمه،
٣/١١٦٢، شفاء، ٥٨-٥٩، ٦٣)نه این اثر، که همان فصول ٢١تا٣٠ ازشمس المعارف باشد که هر
یک مشتمل بریک نمط ودربارۀ اسماء الاهی است. عبدالرحمان بسطامی(د٨٥٦ق/١٤٥٢م) شرحی
به نام رشح اذواق الحکمة الربانیة فی شرح اوقات اللمعة النورانیة بر آن نوشته
است(حاجی خلیفه، ٢/١٥٦٦). اللمعة به همراه شرح اسم الله الاعظم بونی در مصر چاپ شده
است.
٣. الاصول و الضوابط المحکمة، که مقدمهای بر علوم خفیه است(نک: فهد، ٢٣٢)، به
همراه ٣ اثر دیگر بونی به نامهای شرح الجلجلوتیة الکبرى، بغیة المشتاق فی معرفة وضع
الاوفاق و شرح البرهتیة(معروف به شرح العهد القدیم)، در یک مجلد به نام منبع اصول
الحکمة چاپ شده است.
مأخذ: ابن ابار، محمد، التکملة لکتاب الصلة، به کوشش فرانسیسکو کودرا، مادرید،
١٨٨٢م؛ ابن خطیب، محمد، روضةالتعریف، به کوشش محمدکتانی، بیروت، ١٩٧٠م؛ ابنخلدون،
شفاء السائل لتهذیب المسائل، به کوشش محمدبنتاویت طنجی، استانبول، ١٩٥٧م؛ مقدمه،
به کوشش علی عبدالواحد وافی، قاهره؛ ابنزیات، محمد، الکواکب السیارة، بغداد،
مکتبةالمثنیٰ؛ بونی، احمد، شمسالمعارف و لطائفالعوارف، قاهره، ١٣٨٢ق/١٩٦٢م؛ همو،
منبعاصولالحکمة، بیروت، المکتبة الثقافیه؛ حاجی خلیفه، کشف؛ خوانساری، محمدباقر،
روضات الجنات، بیروت، ١٤١١ق/١٩٩١م؛ شیبی، کامل مصطفى، الصلة بین التصوف و التشیع،
بیروت، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ طاش کوپریزاده، احمد، مفتاح السعادة، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م،
غبرینی، احمد، عنوان الدرایة، به کوشش عادل نویهض، بیروت، ١٩٦٩م؛ قلقشندی، احمد،
صبح الاعشى، قاهره، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ مناوی، محمد عبدالرئوف، الکواکب الدریة، به کوشش
محمدادیب جادر، بیروت، ١٩٩٩م؛ نبهانی، یوسف، جامع کرامات الاولیاء، بیروت،
١٤٠٩ق/١٩٨٩م؛ نیز:
Ahrens, W., »Kleine Mitteilungen und Anzeigen«, Der Islam, ١٩٢٥, vol. XIV;
Bergsträsser, G. »Zu den magischen Quadraten«, ibid, ١٩٢٣, vol. XIII; Cantor,
M., Vorlesungen über Geschichte der Mathematik, New York, ١٩٦٥; EI١; EI٢ ,S.,
ERE; Fahd, T., La Divination arabe, Leiden, ١٩٦٦; GAL; GAL, S., Ruska, J.,»Die
Alchemie ar-Rāzi’s«, Der Islam, ١٩٣٥, vol. XXII; Sarton, G., Introduction to the
History of Science, Baltimore, ١٩٣١; Türkiye diyanet vakfi İslâm Ansiklopedisi,
Istanbul, ١٩٩٢; UIImann, M., Die Medizin im Islam, Leiden, ١٩٧٠; id, Die Natur
und Geheimwissenscha ftenim Ialam, Leiden, ١٩٧٢.
محمد حسین احمدی
١. Hippona ٢. Die Medizin… ٣. Die Natur… ٤.Türkiye…