دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥١٧٣
| بوسنیایی جلد: ١٣ شماره مقاله:٥١٧٣ |
بوسْنیایی، زَبان، عضوی از شاخۀ
خانوادۀ بزرگ زبانهای اسلاوی. دیگر اعضای مهم این خانوادۀ زبانی عبارتاند از
اوکرائینی، بلاروسی، روسی، روسینلسکی(از شاخۀ شرقی)، اسلُواکی، چکی، کاسوپسکی،
لوژیچکی، لهستانی(ازشاخۀ غربی)و اسلُونیایی، بلغاری، صربی، کرواتی، مقدونیهای،
مونتنگرویی(از شاخۀ جنوبی). کیریلو در ٨٦٣م با توجه به خط یونانی، اولین خط اسلاوی
را به نام گلاگولیتسا١ ابداع کرد و چندی پس از آن ، خط چیریلیتسا٢( سیریلی)توسط
شاگردانش به وجودآمد. این خط ٣ گونه دارد: گونۀ قدیم که در شرق و منطقۀ یونانی ـ
بیزانسی به کارمیرفت و با توجه به شکل حروف، گلاگولیتسای گرد نامیده میشود؛ گونۀ
رایج در غرب که گلاگولیتسای راست گوشه نامیده میشود؛ و گلاگولیتسای نیمه گرد که
گونۀ تحولیافتۀ دوگونۀ پیشین است و در قرون وسطى بوسنیایی به کار گرفته میشد. این
خط را گلاگولیتسای بوسنیایی نیز مینامند. قدیمترین اثر به خط گلاگولیتسا در بوسنی
و هرزگوین، «انجیل ماریانی٣» است که به سدۀ ٤ق/١٠ تعلق دارد.
گویشهای زبان بوسنیایی: زبان بوسنیایی شامل ٥ گویش است که عبارتاند از بوسنیایی
شرقی، بوسنیایی غربی، هرزگوینی(هومی)شرقی، هرزگوینی(هومی)غربی و سنجکی که درمیان
بوسنیاکهای سنجکی متداولاست(نک: یا هیچ، ١٢-٤٠).
پیشنۀ نام بوسنیایی در اسناد مکتوب: بیش از ١٠٠ تن از مسلمانان بوسنیایی که آثار
ادبی خود را به زبانهای ترکی، عربی و فارسی نوشتهاند، لقب بوسنوی، بوسنالی،
بوسنیاک و بوساناتس را به اسم خود اضافه کردهاند. شعرا و نویسندگان مسلمان بوسنی
زبان بوسنیایی را در تألیف آثار ادبی آلخامیادو که به زبان بوسنیایی و خط عربی _
فارسی نوشته شده است، به کار بردهاند. کنستانتین فیلسوف (اواخر سدۀ ١٤ و اوایل سدۀ
١٥م) در نوشتۀ خود«دربارۀ سواد»، علاوه بر زبانهای بلغاری، صربی، اسلوانیایی، چکی و
کرواتی، از زبان بوسنیایی نیز نام برده است(حاجی یا هیچ، ١٥-١٦). اسقف نین در ١٥٨١م
به فرا آرسنیک به زبان بوسنیایی نامه مینوشت(همو، ٢٨).
در «گنج واژۀ چند زبانه»، اثر برونیم ماگیسر٤ (فرانکفورت، اولایل سدۀ ١٧م)علاوه بر
دیگر زبانهای بالکان، از زبان بوسنیایی نیز نام برده شده است(ریزویچ، ٤٧-٤٨). به
علاوه، آنتون کانیژلیچ، فرانیوماریا اپندینی و ایوان پوپوویچ قبل از توافق
وین(١٨٥٠م) ضمن تلاش برای اتخاذ زبان واحد ادبی برای اسلاوهای جنوبی، میکوشیدند تا
زبان بوسنیایی اساس و مبنای این زبان ادبی قرارگیرد(حاجی یا هیچ،٣١ ). نیز اعیان
صرب هرزگوین از حاکم آن منطقه، علی پاشا رضوان بگُویچ، خواستند که کسی را اسقف آن
منطقه کند که زبان بوسنیایی را بداند(عیسى کویچ،٢٣). همچنین فرانیواتسهای
بوسنیایی(پیروان فرقهای کاتولیک در بوسنی) در ١٨٩٤م اعلام کردند که از زبان
بوسنیایی استفاده میکنند. نه صربی(حاجی یا هیچ،٢٥).
نخستین «دستور زبان بوسنیایی» برای استفاده در مدارس متوسطه در ١٨٨٠ منتشر شد، و از
آنجا که در تاریخ ٤/١٠/١٩٠٧م، دولت بوسنی و هرزگوین کاربرد نام زبان بوسنیایی را
ترک کرد و تصمیم گرفت که از آن تاریخ به بعد زبان کشور صربی ـ کرواتی نامیده
شود(یوزیاشیج، ٩-١٠)، نام این دستور زبان نیز از ١٩٠٨م «دستور زبان صربی ـکرواتی»
تغییر یافت(استانچیچ، ،٣١-٣٢ ). پس از مدتی، در این تصمیم تجدید نظر شد و به
مسلمانان حق دادهشد تا در مراکز و مؤسسات خود از نام زبان بوسنیایی استفاده
کنند(هالیلُویچ، ٢٨).
با اعلام استقلال بوسنی و هرزگوین در ١٣٧٠ش/١٩٩١م نام زبان بوسنیایی دوباره احیا
شد. پس از آن، بنا به تصمیم نمایندۀ عالی سازمان ملل ، ولفگانگ پتریج٥ که در چارچوب
اصلاح قانون اساسی بوسنی و هرزگوین در ٢٠٠٢م گرفته شد، مسلمانان بوسنی(بوسنیاکها)،
صربها و کرواتها به عنوان اعضای اصلی تشکیل دهندۀ جامعۀ بوسنی و هرزگوین شناخته، و
دارای حق استفاده از زبان خود شدند. بنابراین، صربها حق داردند زبان صربی، کرواتها
زبان کرواتی، و بوسنیاکها زبان بوسنیایی را زبان رسمی خود بدانند، در دورۀ حکومت
عثمانی در بوسنی و هرزگوین و حضور زبانهای ترکی، عربی و فارسی در این مناطق،
شمارزیادی از لغات این ٣ زبان وارد زبان بوسنیایی شد و تأثیر بسزایی بر نامهای
شخصی، جغرافیایی و اسمهای خانوادگی گذاشت؛ اگر چه این لغات در زبان معاصر بوسنیایی
کمتر استعمال میشوند، هنوز در نوشتهای ادبی حضور دارند. در حال حاضر خط رسمی بوسنی
و هرزگوین خط لاتینی و خط سیریلی است. در قرون وسطى علاوه بر خطوط گلاگولیتسا و
چیریلیتسا از خطوط و زبانهای یونانی و لاتینی نیز استفاده میشد. کهنترین متن
مکتوب به خط سیریلی منشور بان کولین، حاکم بوسنی است که در ١١٨٩م خطاب به مردم
دوبروونیک صادر شده است.
مأخذ:
HadŽijahiĆ, M., Od tradici je do ideniteta, Sarajevo, ١٩٧٤;HaliloviĆ, S.,
Bosanski Jezik, Sarajevo, ١٩٩١; IsakoviĆ, A., BoŠnjak ili Musliman, Bosna I
boŠnjastvo, ١٩٩٠; JahiĆ, DŽ. Et al., Gramatika bosankoga jezika, Zenica, ٢٠٠٠;
JuzbaŠiĆ, DŽ., JeziĆko pitan je u austrougarskoj politici u Bosni i Hercegovini
pred prvi svjetski rat, Sarajevo, ١٩٧٣; RizviĆ, M., Bosna i njen jezik u
izvanbosanskim znanstvenim d jelima i knjiŽevnohistorijskim izvorima, Bosna i
boŠnjastvo, Sarajevo, ١٩٩٠; StanČiĆ, Lj., LingvistiČka terminologi ja u Bosni i
Hercegovini u vrijeme austrougarske uprave, Sarajevo,١٩٨٧.
الویر موسیج
١.glagoljica ٢.Čirilica ٣.Marijanansko Evand jel je. ٤.Jeronim Magiser,
Thesaurus Polyglotus.
٥.W.petrich