الفوائد العلية - البهبهاني، السيد علي - الصفحة ٢٦٩
موحد - اولا پس از تسليم احتمال امرين عقل وفطرت حكم مينمايد بوجوب تحرز از ضرر وخطر محتمل ومقتضاي تحرز از ضرر محتمل اين است كه انكار صانع عالم ننمايد وعملا تابع موحد باشد ودر طلب تحصيل علم ويقين باشد وتكبر نورزد از ملاقات موحدين واستماع براهين آنها وتدبر وتفكر در كلام آنها ومسلم است كه در اينصورت هدايت خواهد يافت وهر كدام كه ترك وظائف مذكوره نمايد وبر الحاد خود باقى باشد معذور نيست. وثانيا بطلان بروز وجود اشياء از طبيعت در كمال وضوح است زيرا كه طبيعت قائم بمواد اشيااست ووجود أو تابع وجود اشياء است ومعقول نيست طبيعت كه وجود أو فرع وجود اشياء است موجد آنها باشد والا دور صريح لازم ميآيد وبطلان دور از ابده بديهيات واوضح واضحات است. طبيعي - ما نميگوئيم طبيعت مواد اشياء را وجود ميدهد تا دور لازم آيد بلكه ميگوئيم مواد اشياء كه عبارت از ذرات باشد قديم است ووجود آنها ذاتي است ومستند بغير نيست واز براى اين عالم دو اصل قديم قائل شده ايم ذرات وطبايع آنها وصور مختلفه ذرات حادثند واز طرف طبيعت پيدا خواهند شد. مثلا ميگوئيم ذرات منى قديم است وصورت منويه از طرف طبيعت پيدا ميشود أو لا وپس از آن بسبب طبيعت منويه صورت علقيه وپس از آن بسبب طبيعت علقيه صورت مضغيه وپس از آن بسبب طبيعت مضغيه متبدل بعظام ميگردد وگوشت بر آنها پوشيده ميشود وهكذا تا بحد كمال خود برسد پس از آن باز بتصرف طبيعت بر ميگردد بحالت نكس وضعف. موحد - عقيده شما از چند وجه فاسد است. اول اينكه تغير واختلاف صور ذرات علامت حدوث ذرات وپيدايش آنها از كتم عدم است چه واضح است كه هر جسمي چه صغير وچه كبير وجود ندارد مگر با خصوصيات مشخصه از حيث صورت وشكل وسائر خصوصيات چه بديهى