اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ٢١٦ - ٨ روش تشويق و تنبيه
و اينكه فرد با عمل خود، آن ثواب يا عقاب را هم اكنون تجسم عينى مىبخشد) حاضر و موجود است و مىتوان آنها را نيز از مصاديق تشويق و تنبيه برشماريم. بنابراين، با اين بينش همه آيات بهشت و دوزخ و همه وعد و وعيدهاى الهى، به نوعى در جهت تشويق و تنبيه بندگان براى تغيير رفتار و حركت در مسير فلاح و رستگارى و تخلق به فضايل اخلاقى است. البته براى كسانىكه باورهاى ايمانى آنان ضعيف است، در حد همان انذار و تبشير خواهد بود.
نكته ديگرى كه بايد تأكيد كنيم، اين است كه تشويق در اينجا غير از تحريض و ترغيب است، تشويق مربوط به پس از انجام عمل است؛ ولى تحريض و ترغيب و مانند آن، مربوط به پيش از عمل است.
شيوهها و فنونِ روش تشويق و تنبيه كه مىتوان نوعى ترتيب منطقى در اجراى آنها لحاظ كرد، عبارتند از:
الف. توجه عاطفى: نگاه محبتآميز، لبخند زدن و هرگونه احساس تأييد و مهر و ملاطفت از طرف مربى، متربى را در احساس عميق عزت نفس و كرامت فرو مىبرد؛ زيرا هر انسانى بر اثر حبّ ذات، به دريافت توجه و محبت ديگران، نيازمند است.[١] آيات زير در اين باره قابل تأمل است:
و اخفِض جَناحَك لمن اتّبعك من المؤمنينَ.[٢]
و اصْبر نفسَك مع الّذين يدعون ربّهم بالغداة و العشىِّ يُريدون وجهَه ولاتَعْدُ عيناك عنهم ....[٣]
در اين آيات، خداوند از حبيب مهربانش مىخواهد كه براى مؤمنان بالهاى لطف و رحمت را بگشايد؛ چشم محبت از آنان بر ندارد و با ايشان همراهى و شكيبايى كند. در آيه ديگر در اوجى تماشايى رسولش را به داشتن اين صفات و اينگونه تعامل با مؤمنان مىستايد و مباهات مىكند:
هر آينه پيامبرى از ميان خودتان آمده است كه رنجهاى شما بر او به غايت ناگوار است. به هدايت شما حريص و بر مؤمنان دلسوز مهربان است.[٤]
[١] - توضيح بيشتر اين مطلب در بحث« روش تكريم شخصيت» گذشت
[٢] - سوره شعراء، آيه ٢١٥
[٣] - سوره كهف، آيه ٢٨
[٤] - سوره توبه، آيه ١٢٨