اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ١٤٢ - دو آفات قوت نفس

عاقل بايد خود را از سرمستى مال، قدرت، علم، ستايش و جوانى حفظ كند؛ زيرا اين سرمستى عقل آدمى را زايل نموده وقار او را از بين مى‌برد.[١]

چهار. عجله كردن: عجله عبارت است از اقدام بر امور بدون توقف و تأمل در آنها.

امام‌على ٧ به مالك‌اشتر مى‌نويسد:

مبادا هرگز در كارى كه وقت آن نرسيده شتاب كنى، يا در كارى كه وقت آن رسيده سُستى‌ورزى، ... تلاش كن هركارى را در جاى خود و در زمان مخصوص به‌خود، انجام دهى.[٢]

در جاى ديگر مى‌فرمايد: «در هيچ كارى تا روشن نشود شتاب نكنيد.»[٣] و سفارش مى‌كند:

«در آنچه كه خداوند شتاب در آن را لازم ندانسته شتاب نكنيد.»[٤]

در فرهنگ اخلاقى اسلام، شتاب‌كردن هماره ناپسند نيست، بلكه در برخى امور سفارش نيز شده است. شتاب‌كردن در مواردى از قبيل مجازات، جنگ و خونريزى، غذاخوردن، به پايان رساندن نماز و انديشيدن منع شده است. شتاب به‌سوى نيكى‌ها، رضوان خداوند، توبه، عمل صالح، علم‌آموزى و غيره مورد سفارش قرار گرفته است. قرآن‌كريم سبقت در كارهاى خير را توصيه مى‌فرمايد: «پس در كارهاى نيك بر يكديگر پيشى گيريد.»[٥]

دو. آفات قوت نفس‌

مهم‌ترين آفت قوت نفس، «ضعف نفس» است كه به نوبه خود داراى آثارى است و اين آثار نيز مانع قوت نفس به‌حساب مى‌آيند. برخى از آنها از قبيل عدم ثبات، پست‌همتى و عدم غيرت و حميت، از خلال مباحثى كه در باره آثار قوت نفس بيان گرديد، آشكار شد. در اين‌جا تنها به يكى ديگر از اين موانع يعنى «تهاون» و «مداهنه»، به‌دليل اهميت آن اشاره مى‌شود.

مراد از مداهنه، نرمش، سهل‌انگارى، مماشات و سُستى در امر به معروف و نهى از منكر است.[٦] سستى و سازش در امر به معروف و نهى از منكر يا ناشى از ضعف نفس است و يا به‌

[١] - آمدى: غررالحكم، ح ١٠٩٤٨

[٢] - نهج‌البلاغه، نامه ٥٣

[٣] - همان، خ ١٧٣

[٤] - همان، خ ١٩٠

[٥] - سوره بقره، آيه ١٤٨ و سوره مائده، آيه ٤٨

[٦] - ر. ك: راغب اصفهانى: مفردات الفاظ القرآن، ص ١٧٣؛ طريحى: مجمع البحرين، ج ١، ص ٦٦؛ ابن‌منظور: لسان‌العرب، ج ١٣، ص ١٦٢؛ مجلسى، بحارالانوار، ج ٧٥، ص ٢٨٢