٣. خود تقويتى: به رفتارهايى كه هدف را نزديك‌تر مى‌كند و با آن سنخيت دارد، پاداش داده مى‌شود و رفتارهاى مقابل با تقويت منفى و احياناً تنبيه كنترل مى‌شوند.

بدين ترتيب با استفاده از پيامدهاى رفتارى (پاداش و تنبيه) يك نظارت و مراقبت دائمى بر خود، به عمل مى‌آورد. شيوه‌هاى ديگرى كه اسكينر براى كنترل خويش و ضبط نفس در همين زمينه ارائه مى‌دهد، عبارتند از: تضييق و تسهيل شرايط و وسايل (مثلًا فرد ولخرج، پول كمترى در جيبش بگذارد)، محروميت، تسلط بر شرايط عاطفى، استفاده از محرك رنج‌آور (مثل ساعت زنگ‌دار) و پرداختن به كار ديگر.

الگوى رفتارگرايى مطابق نظريه اسكينر، نظارت و ارزيابى رفتار را سطحى و كم عمق مدّ نظر دارد؛ اما مى‌توانيم از اين الگو و تبيين، براى سطوح عميق‌تر رفتار و نظارت بر خود استفاده كنيم و به كنترل نيّات، انگيزه‌ها، اهداف و حتى ظرائف رفتار و كردار خود بپردازيم.

در كتب اخلاقى، اين روش بسيار مورد توجه بوده و كتب مستقلى نيز بدان پرداخته‌اند.[١] در اين كتب، تحت عناوين مراقبه و محاسبه يا مرابطه (مرزبانى) اين مبحث آمده است.[٢] ابوحامد غزالى مى‌گويد:

... فقط صاحبان بصيرت از ميان بندگان مى‌دانند كه خداوند مراقب ايشان است و در محاسبه دقت مى‌كند و از ايشان نسبت به امور بسيار جزئى نيز پرس‌وجو مى‌كند. پس ايشان مى‌يابند كه راه نجات از اين امور چيزى جز لزوم محاسبه و مراقبه درست نيست و اين‌كه نفس را نسبت به حركات و لحظاتش مورد بررسى قرار دهند. پس كسى كه نفس خود را قبل از حسابرسى روز قيامت، مورد محاسبه قرار دهد، در آن روز حسابش آسان و هنگام سؤال پاسخ‌هايش آماده است و سرانجامش نيكو خواهد بود. و كسى كه به محاسبه نفس خود نپردازد، حسرت او دائمى و توقفش در مواقف قيامت طولانى مى‌گردد و پليدى‌هايش او را به ذلت و خوارى رهنمون مى‌سازد. پس دانسته شد كه راهى جز طاعت خداوند نيست و همو فرمان به صبر و مرزبانى داده است: يا أَيّها الّذين امنوا اصْبِروا و صابِروا و

[١] - از جمله محاسبة النفس از سيد بن طاووس و محاسبة النفس از كفعمى

[٢] - در شيوه تربيت اخلاقى، عرفاى شيعه در ٢٠٠ ساله اخير( مانند ملاحسينقلى همدانى، ميرزا على آقا قاضى، مرحوم‌بهارى همدانى، حاج ميرزا جواد تبريزى، تا مرحوم علامه طباطبايى و امام خمينى) بر روش نظارت بر خود( مراقبه و محاسبه) بسيار تأكيد داشته و اساس سلوك خود قرار داده‌اند