اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ٦٢ - مقدمه

اين عبارات و نمونه‌هاى فراوان ديگرى از اين قبيل، به‌وضوح گوياى وابستگى انديشه به ملكات و صفات نفسانى است و حاكى از اين است كه معرفت صحيح فقط در سايه يك نظارت اخلاقى و زمينه مساعد نفسانى ميسّر خواهد بود.

دوم، ايجاد هرگونه تحول و تغيير در صفات و ملكات نفسانى به مانند هر عمل اختيارى خارجى يا درونى محتاج علم و انديشه است.

دو. رابطه صفات نفسانى با رفتارها: اين رابطه نيز از دو منظر قابل توجه است: تأثير صفات نفسانى بر روى رفتارها و تأثير عمل و رفتار بر روى صفات نفسانى.

اوّل، هر يك از حالات و ملكات نفسانى رفتارهاى متناسب با خود را طلب مى‌كند و با اصلاح آنها، رفتار آدمى نيز اصلاح خواهد شد.

قرآن كريم در باب متأثر بودن ظاهر از باطن مى‌فرمايد:

اين است [فرايض خدا] و هر كس شعاير خدا را بزرگ دارد در حقيقت، آن [حاكى‌] از پاكى دل‌ها است.[١]

امام صادق ٧ فرمود:

فساد ظاهر ناشى از فاسد بودن باطن است و كسى كه سرشت و باطن خويش را اصلاح كند، خداوند ظاهر او را اصلاح خواهد نمود.[٢]

ثانياً، تكرار يك عمل و رفتار مى‌تواند در ايجاد صفت و ملكه نفسانى متناسب با خود تأثير به‌سزايى داشته باشد و اصلاح ظاهر- اگرچه با زحمت و مشقت- مى‌تواند موجب اصلاح باطن گردد و موجبات پيدايش صفت و ملكه درونى متناسب با آن را فراهم آورد.

رسول خدا ٦ مى‌فرمايد:

آنچه از مداومت بر كار نيك برمى‌خيزد، عبارت است از: ترك زشتى‌ها، دورشدن از سبك‌سرى، بيرون آمدن از گناه، يقين، عشق به رهايى و رستگارى، فرمانبردن از خداى بخشنده، بزرگداشت برهان، كناره‌گيرى از شيطان، پذيرش عدل و گفتار حق. اينها، از پيگيرى در كار نيك به خردمند مى‌رسد.[٣]

[١] - سوره حج آيه ٣٢

[٢] - عبد الرزاق گيلانى مصباح الشريعه ترجمه جلال الدين ارموى ص ٤٤٦

[٣] - ابن‌شعبه حرانى: تحف‌العقول، ص ١٧