اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ١٦١ - فصل اول روشهاى تربيت اخلاقى در اسلام«١»
فصل اول: روشهاى تربيت اخلاقى در اسلام «١»
مقدمه: پس از آشنايى مختصر با مبانى و مفاهيم اخلاق اسلامى، جاى آن دارد كه از خود بپرسيم: چگونه مىتوان وضعيت «موجود نامطلوب» را به موقعيت «مطلوب ناموجود» تغيير داد؟ بهعبارت روشنتر روشهاى تربيت اخلاقى كدام است؟
روشهاى تربيتى، گاه بهصورت خودتربيتى است و گاه ديگرتربيتى؛ گاه گفتارى و گاه عملى؛ گاه سلبى (بازدارنده) و گاه ايجابى (اصلاحى)، و گاهى عام (براى همه مراحل سنى) و گاه خاص است. با توجه به مبادى رفتار[١] مىتوانيم روشهاى تربيت اخلاقى كه با رفتار يا مبادى آن سر و كار دارد، در سه حوزه شناختى، عاطفى (انگيزشى) و رفتارى مورد توجه قرار دهيم كه به تفصيل در ضمن مباحث بعدى از آنها سخن خواهيم گفت.
از آنجا كه تعريف دقيق اصطلاحات علوم تربيتى (از جمله اصول، روشها، اهداف و ...) محل اختلاف است و آراى متفاوتى در مورد آنها ارائه شده است، در اينجا به تعريف مورد نظر در اين كتاب اشاره مىكنيم. مقصود از «روش» چارچوبها و قوانين كلى است كه هر يك- مستقلًا يا به كمك روشهاى ديگر- ويژگى رسانندگى به مقصد را داراست. براى تحقق هر روش، ممكن است شيوهها و فنون متعددى وجود داشته باشد كه مقصود مقررات جزئىترى نسبت به روشها است.
در بيان روشها يك ترتيب منطقى وجود دارد كه از روشهاى ديگرتربيتى سهلتر شروع مىشود و به روشهاى خودتربيتى و مشكلتر ختم مىگردد. اين ترتيب منطقى، هم با رشد روانى- اخلاقى انسان انطباق دارد و هم با آموزههاى تربيتى اسلام هماهنگتر است.
[١] - مبادى رفتار، مطابق نظر علماى پيشين بدين قرار است: تصور+/ تصديق به فايده+/ شوق مؤكد. روانشناسان معاصر تركيب مشابه ديگرى را پيش نهادهاند؛ بدين شرح: شناخت+/ انگيزش+/ توان عملى