هزينه اقتصادى و روانى بالايى دارد، به عنوان آخرين شيوه ايجاد محيط تربيتى مساعد اجتناب‌ناپذير مى‌گردد. «هجرت» از جمله دستوراتى است كه در دين توصيه شده و گاه به حدّ وجوب مى‌رسد. به گفته قرآن‌مجيد، هنگامى كه فرشتگان براى قبض روح عده‌اى مى‌آيند، آنان نامطلوب بودن محيط را بهانه و عذرِ خود مى‌شمارند، امّا فرشتگان مى‌گويند:

«... آيا زمين خداوند فراخ نبود تا در آن هجرت كنيد ....»[١]

كسى كه در خانه و محله‌اى كه اهالى آن شرايط مساعد براى تربيت شايسته خود يا فرزندانش را ندارند، زندگى مى‌كند، با استفاده از همين شيوه مى‌تواند امكانات جديدى را براى رشد و تحول اخلاقى اعضاى خانواده خود فراهم كند. تغيير نام‌هاى ناپسند خود يا نزديكان نيز با توجه به فضاى روانى خاصى كه ايجاد مى‌كند، از موارد تغيير موقعيت محسوب مى‌شود.[٢] جلسه‌اى را كه امكان جلوگيرى از اعمال خلاف اخلاق در آن وجود ندارد، بايد ترك گفت؛ «در باره مجرمان مى‌پرسند: چه چيز شما را در آتش آورد ... گويند با هرزه‌درايان هرزه‌درايى مى‌كرديم.»[٣]

اسلام در ترسيم برنامه روزانه يك مسلمان نيز از اين روش مدد مى‌جويد و او را به حضور مستمر و به‌موقع در كانون‌هاى مذهبى همچون مساجد فرا مى‌خواند. اين خود نوعى تغيير موقعيت است؛ اگر چه هجرت محسوب نمى‌شود. افزون بر آن، نوعى نشاط و طراوت اخلاقى به فرد مى‌بخشد و او را از محيط يك‌نواخت و چه بسا نامساعد روزانه جدا مى‌سازد.

٢. تأمين صحيح نيازها

مقصود از تأمين صحيح نيازها، ارضاى نيازهاى زيستى در حد متعادلْ پيش از پرداختن به تربيت اخلاقى و تعالى نيازهاى بالاتر است. با توجه به نقش انگيزه كه يكى از مبادى رفتار است، مادامى كه فرد تحت فشار گرسنگى يا تمايلات جنسى است و يا سرپناهى براى حداقل زندگى ندارد و ... نمى‌تواند به طرف تعالى اخلاقى پيش رود.

در تعاليم اسلامى اين نكته مورد توجه واقع شده است؛ در سوره «قريش» دعوت به عبادت خداوند، پس از يادآورى تأمين طعام و امنيت آنان آمده است: «پس بايد پروردگار اين‌

[١] - ألم تكن أرض اللّه واسعة فتهاجروا فيها ....( سوره نساء، آيه ٩٧)

[٢] - ان رسول اللّه ٦ كان يغيّر الأسماء القبيحة فى الرجال و البلدان.( وسائل‌الشيعه، ج ١٥، ص ١٢٤)

[٣] - ... يتساءلون. عن المجرمينَ. ما سَلَكَكم فى سَقَر. قالوا ... و كنّا نخوض مع الخائضينَ.( سوره مدّثّر، آيات ٤٥- ٤٠)