در نظام اخلاقى اسلام، فضيلت‌هاى اخلاقى تحت عناوينى مانند حسنه، حلال و آنچه موجب اجر و ثواب و ورود انسان به بهشت مى‌گردد، و رذيلت‌هاى اخلاقى تحت عناوينى مانند ذنب، اثم، حرام و آنچه سبب خسران آدمى و ورود او به جهنم مى‌شود، معرفى شده است. همچنين جايگاه و اهميت هر يك از مفاهيم مثبت و منفى اخلاقى با توجه به شاخصه‌هاى دخيل در اين باب از قبيل سهل و دشوارى، پنهان و آشكار بودن، چگونگى انگيزه و نيّت فاعل و آثار كمّى و كيفى كه به دنبال خواهد داشت، مورد دقت و ارزيابى قرار گرفته است. نكات فراوانى در باب طبقه‌بندى نيكى و پليدى‌هاى اخلاقى در كتاب و سنت، شايسته دقت است كه بيان تفصيلى آنها از حوصله اين كتاب خارج است.

د. تزاحم ارزش‌ها و معيار ترجيح‌

يكى از مشكلات اخلاقى بشر برخورد و تزاحم ارزش‌هاى اخلاقى در مقام عمل است. به اين معنا كه انسان دائماً در زندگى فردى و اجتماعى خود با دو يا چند تكليف اخلاقى در زمان واحد مواجه است؛ به‌طورى كه نمى‌تواند به همه آنها در آن زمان پايبند باشد و امكان انجام برخى از اين وظايف در زمانى ديگر نيز وجود ندارد. بنابراين چاره‌اى جز اين باقى نمى‌ماند كه انسان از ميان آنها يكى را برگزيند. معيار ترجيح در اين گزينش اجتناب ناپذير، چيست؟

آيا در نظام اخلاقى اسلام معيار و ملاكى براى اين قبيل انتخاب‌ها انديشيده شده است؟ يكى از انتظارات موجّه از يك نظام اخلاقى كارآمد، پيشنهاد معيارى معقول، قابل درك و كاربردى براى حل اين قبيل مشكلات است. بر همين اساس اين امر در برخى منابع فلسفه اخلاق مورد توجه قرار گرفته است.[١]

در حوزه علوم اسلامى، مسئله تزاحم و برخورد ميان وظايف- اعم از اخلاقى و حقوقى- مورد توجه جدّى عالمان اصول بوده و در مبحث «تزاحم» مورد گفت‌وگو قرار گرفته است.

آنان علاوه بر بيان اقسام تزاحم و برخورد ارزش‌ها در مقام عمل، ملاك‌هايى را نيز براى ترجيح يكى بر ديگرى پيش‌نهاده‌اند.[٢] مهم‌ترين و قابل‌فهم‌ترين آنها بدين قرارند:

[١] - ر. ك: فرانكنا: فلسفه اخلاق، ترجمه هادى صادقى، ص ١٢١؛ اتكينسون: فلسفه اخلاق، ترجمه سهراب علوى‌نيا، ص ٣١- ٥٠

[٢] - ر. ك: نائينى: فوائدالاصول،( تقرير شيخ محمدعلى كاظمى)، ج ١- ٢، ص ٣١٧ و ٣٣٥