اساسى‌ترين ملاك عقلى و شرعى ترجيح در تزاحم‌هاى اخلاقى و حقوقى، ميزان اهميت هر يك از وظايف است؛ يعنى هنگامى كه ناگزيريم بين دو يا چند تكليف اخلاقى، اطاعت و پايبندى به يكى را برگزينيم، بايد مهم‌ترين آنها را برگزيد و بدان عمل كرد. اما چگونه مى‌توان تكليف مهم‌تر را شناسايى كرد؟ آيا معيارى براى تشخيص مهم‌ترين، وجود دارد؟ عقل آدمى در بسيارى از موارد قادر به شناسايى تكليف مهم‌تر است. هنگامى كه ناگزيريم كه از ميان نجات جان انسان بيمار از خطر مرگ با استفاده بدون اجازه از اتومبيل ديگرى و پايبندى به لزوم احترام به اموال ديگران، يكى را برگزينيم، عقلًا نجات جان بيمار مهم‌تر است و عقل، زير پا گذاشتن حق مالكيت فرد را در اين قبيل موارد موجّه مى‌داند. در موارد بسيارى هم تزاحم عقل و دريافت‌هاى درونى و وجدانى انسان راه به جايى نمى‌برد؛ ولى شريعت با بيان اصول كلى و يا آنچه در مقام ارزيابى و طبقه‌بندى فضايل و رذايل اخلاقى و با شيوه‌هاى خاص خود بيان داشته است، وظيفه مهم‌تر را مى‌نماياند. مثلًا در نظام اخلاقى اسلام، هرگاه تكاليفى كه انسان در مقابل خداوند دارد با وظايفى كه در برابر مردم بر عهده دارد، تزاحمى پيش آيد، تكاليف مربوط به مردم مهم‌ترند. به همين دليل در متون مقدس دينى، جان و مال و آبروى مردم از امور مهم محسوب شده است كه نبايد مورد تعرض قرار گيرد. از ميان آن سه نيز، حفظ جان و موجوديت افراد بر دو مورد ديگر مقدم است. بنابراين اهميت مفاهيم اخلاقى را بايد با توجه به نوع نگاه و تعبيرى كه در كتاب و سنت نسبت به آنها وجود دارد، كشف كرد.

گاهى ممكن است موازين عقلى و وجدانى و تعابير متون دينى، تعيين‌كننده برترى و اهميت يك وظيفه نسبت به ديگرى نباشند؛ در چنين مواردى انسان مى‌تواند يكى را به‌دلخواه برگزيند. بنابراين نظام اخلاقى اسلام در باب شناسايى مصاديق و جزئيات نيكى‌ها و پليدى‌هاى اخلاقى كه يكى از اركان كارآمدى نظام اخلاقى است، تدابير لازم را انديشيده است و در اين قسمت نيز موقعيت بى‌مانندى دارد.