دارد. يعنى اخلاق هم شامل زندگى اجتماعى و فردى مى‌شود و هم داراى احكام الزامى و غيرالزامى است و آن دسته از احكام اخلاقى كه ماهيت حقوقى ندارند،[١] ضمانت اجراى دنيوى و خارجى نيز نداشته، ضامن اجراى آنها درونى و اخروى است.

در عين جدايى‌ها و ناهمگونى‌هاى موجود بين علم اخلاق و حقوق، همنوايى‌هايى نيز ميان آن دو وجود دارد: از يك سو حقوق، خدمتگزار و مددكار اخلاق در اجرا و توسعه عدالت اجتماعى است كه از ارزش‌هاى عالى اخلاقى محسوب مى‌شود و از سوى ديگر، علم اخلاق با ترويج و توسعه فضيلت‌هاى اخلاقى و مبارزه با مفاسد، نقش پيش‌گيرانه و بهداشت جنايى را ايفا مى‌كند و كارآمدترين ياور علم حقوق در استقرار نظم و عدالت در جامعه است.

از اين رو است كه فقدان و غيبت هر يك از آن دو، براى جامعه بسيار زيانبار است.

٣. علم اخلاق و عرفان عملى‌

عرفان كه نظامى علمى- فرهنگى است، دو بخش دارد: نظرى و عملى. بخش نظرى عرفان، مربوط به تفسير هستى، يعنى خدا، جهان و انسان است. عرفان در اين بخش شباهت‌هاى بسيارى با فلسفه دارد. بخش عملى عرفان، روابط و وظايف انسان را با خود، جهان و خدا بيان مى‌كند. اين بخش از عرفان كه به آن علم «سير و سلوك» نيز گفته مى‌شود، بسيار شبيه به علم اخلاق است. در عرفان عملى، صحبت از اين است كه «سالك» براى رسيدن به قله بلند انسانيت (توحيد) بايد از كجا آغاز كند و چه منازل و مراحلى را به ترتيب بپيمايد و در منازل بين راه چه حالاتى به او دست مى‌دهد و چه وارداتى خواهد داشت. البته همه اين مراحل بايد با اشراف و مراقبت انسان كامل و پخته كه خود اين راه را طى كرده و از راه و رسم منزل‌ها، آگاه است، صورت گيرد و اگر همت انسان كاملى بدرقه راه نباشد، خطر گمراهى است.[٢]

بدين ترتيب، مباحث عرفان عملى عمدتاً بر محور تربيت اخلاقى و راهكارها و ابزار دستيابى به مقامات معنوى دور مى‌زند و اين امر در واقع يكى از محورهاى اساسى علم اخلاق محسوب مى‌شود.

٤. علم اخلاق و علوم تربيتى‌

علوم تربيتى با بهره‌گيرى از دستاوردهاى روان‌شناسى و شناسايى اصول حاكم بر رفتار انسان‌

[١] - در نظام‌هاى حقوقى غيرمذهبى، حقوق در مقابل اخلاق قرار دارد و براى آن‌دو، قلمرو و موضوعات مشترك‌نمى‌شناسند؛ ولى در نظام حقوقى اسلام، برخى رفتارهاى اجتماعى، هم ماهيت اخلاقى دارند و هم ماهيت حقوقى و در نتيجه داراى حكم و ضمانت اجراى حقوقى نيز هستند؛ مانند آدمكشى و سرقت.

[٢] - ر. ك: شهيد مطهرى، مرتضى: آشنايى با علوم اسلامى( عرفان)، ص ١٨١- ١٨٦