ج. ياد مرگ‌: ياد مرگ از ابزارهاى بسيار كارآمد در اخلاق تربيتى اسلام است. رهروان وادى معرفت و دلدادگان كوى محبت پروردگار، تجارب ارزشمندى را از كارآمدى ياد مرگ گزارش كرده‌اند و در آيات و روايات نيز ياد مرگ به عنوان يك تدبير راهبردى در تربيت اخلاقى مورد تأكيد است.

چنانكه گفته شد، باور به بهره‌مندى از عمرى طولانى از اركان آرزوهاى دراز و در نتيجه محبت دنيا و غفلت از اندوختن ذخيره اخروى است. اخلاق اسلامى با توصيه‌هاى فراوان نسبت به «ياد مرگ» و تذكّر دائمى نسبت به اصل مرگ و ناگهانى‌بودن آن، جهت‌گيرى نفسانى ما را نسبت به فردا سامان مى‌دهد. با تصحيح انتظار ما از زندگى فردا، موضع و رفتار ما نسبت به امروز نيز اصلاح خواهد شد.

امام باقر ٧ نقل مى‌فرمايند كه از پيامبر اكرم ٦ پرسيدند: زيرك‌ترين مؤمنان چه كسى است؟

رسول خدا ٦ پاسخ دادند: «كسى كه از همه بيشتر به ياد مرگ بوده و بيشتر از همه خويش را آماده مرگ كرده باشد.»[٣] امام على ٧ فرمود: «آنگاه كه نفْس‌هايتان شما را به سوى خواهش‌ها و شهوات مى‌كشاند، مرگ را فراوان ياد كنيد كه مرگ بهترين واعظ است. رسول خدا ٩ بسيار اصحاب خود را به يادآورى مرگ سفارش مى‌كرد و مى‌فرمود: مرگ را فراوان ياد كنيد، زيرا كه آن برهم زننده لذّت‌ها و حائل ميان شما و خواهش‌ها است.»[٤]

د. همّت بلند: بعد از آنچه در باب ضرورت كوتاه كردن آرزوها و ضرورت ياد و انتظار مرگ بيان شد، ممكن است اين تصور پيش آيد كه انسان فاقد آرزوهاى بلند، انگيزه‌اى براى سعى و تلاش، آينده‌نگرى و تدبير براى فردا نخواهد داشت. در پاسخ بايد گفت: اگرچه اسلام از يك سو دعوت به كوتاه‌كردن آرزوهاى دنيوى مى‌كند، از سوى ديگر حس آرمانخواهى و همت بلند آدمى را به‌سوى آمال و آرزوهاى الهى و ارزشمند جهت مى‌دهد و نه تنها صاحبان همت‌هاى بلند را مذمت نمى‌كند، بلكه آن را به عنوان يك فضيلتِ اخلاقى توصيه مى‌نمايد و بلندى همت را در طلب دوستى و محبت خداوند مى‌داند؛ چنان‌كه امام سجاد ٧ در مناجات‌

[١] - علامه مجلسى: بحارالانوار، ج ٧٣، ص ١٦٧، ح ٣١

[٢] - حرّانى: تحف‌العقول، ص ٢٨٥

[٣] - شيخ كلينى: كافى، ج ٣، ص ٢٥٨

[٤] - شيخ طوسى: امالى، ص ٢٨، ح ٣١