اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ١١٥ - سه درجات زهد
سه. درجات زهد
عالمان اخلاق به اعتبارات مختلف براى زهد انواع و درجاتى ذكر كردهاند كه بهاختصار آنها را گزارش مىكنيم.
١. مراتب شدّت و ضعف زهد: زُهد را از جهت ميزان شدت و ضعف اعراض از دنيا به سه درجه تقسيم مىكنند:
١. فرد به دنيا پشت مىكند، در حالى كه به آن تمايل دارد و در واقع با زحمت و مشقّت و تكلّف خود را از دنيا دور مىكند.
٢. شخص با ميل و رغبت و به آسانى از دنيا اعراض مىكند؛ بدون آنكه تمايلى به آن داشته باشد. زيرا در نظر او دنيا نسبت به لذتهاى اخروى كوچك و حقير است. او در واقع مبادرت به يك معامله كرده است و چيز كمارزشترى را به انتظار رسيدن به كالاى ارزندهتر از دست مىدهد و البته از اين معامله خشنود است.
٣. بالاترين درجه زهد آن است كه با رغبت و اشتياق، دنيا را ترك نمايد و اصلًا احساس از دستدادن چيزى را نكند. احساس ننمايد كه معاملهاى صورت گرفته است؛ چنانكه اگر كسى از مُشتى خاك بگذرد تا به ياقوتى دست يابد، هرگز احساس نمىكند كه چيزى را به قيمت دستيابى به شى ارزندهتر از دست داده و معاملهاى كرده است.
٢. مراتب زهد از جهت آنچه از آن اعراض مىشود: از اين حيث براى زهد چندين درجه به شرح زير در نظر گرفته شده است:
١. ترك و اعراض از محرمات؛ يعنى زهدورزى نسبت به محرمات كه به آن «زهد واجب» گويند.
٢. اعراض از شبهات و زهدورزيدن نسبت بهآنها كه موجب سالمماندن انسان از ارتكاب محرمات مىگردد.
٣. زهدورزيدن نسبت به مقدار بيشتر از نياز از چيزهاى حلال؛ يعنى در خوراك، پوشاك، مسكن، اثاثيه زندگى و امثال آن و ابزارهاى دستيابى به آنها از قبيل مال و جاه، به مقدار ضرورى اكتفا كردن.
٤. زهد ورزيدن نسبت به همه آنچه كه موجب لذت نفس مىشود، حتى نسبت به مقدار لازم و ضرورى از دنيا. به اين معنا كه بهرهمندى و استفاده او از مقدار ضرورى نيز براى لذت آن نباشد، نه اينكه حتى قدر ضرورى از دنيا را هم ترك نمايد كه اصولًا چنين چيزى امكان ندارد. اين درجه از زهد و نوع ما قبل آن، زهدورزى در حلال است.