اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ٢٠٣ - ٧ مداومت بر عمل

بصيرت.»[١]

در جايى ديگر، با اشاره به وقايع مهم جنگ بدر، ما را به عبرت‌آموزى مى‌خواند: «يقيناً در اين [ماجرا] براى صاحبان بينش، عبرتى است.»[٢]

در شيوه تربيتى قرآن و رواياتى كه عبرت‌آموزى را توصيه مى‌كنند، دو نكته قابل توجه است:

نخست آنكه عبرت‌آموزى، مستلزم داشتن چشمى بينا،[٣] عقلى ژرف نگر و درون‌ياب‌[٤] و دلى بيدار[٥] است. به همين جهت اين روش پس از روش پرورش نيروى عقلانى، ذكر گرديد؛ يعنى معمولًا بدون نظر عميق عقلانى، عبرت‌آموزى ممكن نيست؛ از اين‌رو اميرمؤمنان مكرر مى‌فرمود: «چقدر عبرت‌ها فراوان و عبرت‌گرفتن اندك است.»[٦]

ديگر آنكه جهت‌گيرى عبرت‌آموزى در آيات و روايات به سوى اين نتايج است: عصمت و پاكدامنى، بى‌رغبتى به دنيا، كاهش لغزش و خطا، شناخت خويشتن، كوتاه شدن طمع، فهم و درك و تقوا.[٧]

٧. مداومت بر عمل‌

تا اين‌جا بحث از روش‌هايى بود كه در مبادى رفتار اخلاقى- شناختى يا عاطفى- تأثير مى‌گذارد و يا روش‌هايى كه در عوامل محيطى مؤثر است. پياژه در شمار عوامل تحول روانى علاوه بر رشد داخلى (ارگانيك)، تعامل‌ها و تفويض‌هاى اجتماعى و تعادل جويى، تمرين و تجربه اكتسابى را يك عامل مستقل مى‌داند.[٨] در تربيت اخلاقى، هدف آن است كه متربى به رفتار اخلاقى نايل شود؛ يعنى عمل كند. هر چه اين تجربه عملى تكرار شود و مداومت داشته باشد، به صورت «برون‌سازى»[٩] ساخت‌هاى روانى جديد تشكيل مى‌شود؛ مشابه آنچه در

[١] - سوره حشر، آيه ٢

[٢] - سوره آل‌عمران، آيه ١٣

[٣] - ان فى ذلك لعبرة لاولى الابصار.( همان)

[٤] - لقد كان فى قصصهم عبرة لاولى الالباب.( سوره يوسف، آيه ١١١)

[٥] - إنَّ فى ذلك لَعِبرةً لمن يخشى.( سوره نازعات، آيه ٢٦)

[٦] - نهج‌البلاغه، خ ٢٩٧

[٧] - ميزان‌الحكمه، ج ٦، ص ٣٨ و ٣٩

[٨] - ر. ك: ديدگاه پياژه، ص ٣٧- ٣٥

[٩] - فعاليتى كه روان‌بنه‌هاى قبلى آدمى را تغيير مى‌دهد تا وى خود را با شرايط محيطى كه او را احاطه كرده است، سازش دهد.( روان‌شناسى ژنتيك ١، ص ٢٤٤)