اين آيات همان‌طور كه ملاحظه مى‌كنيد محنت و بلا را براى همه امور مربوط به انسان، مانند وجودش، اجزاى او و اعضايش، مثل گوش و چشم يا خارج وجودش كه با او مرتبطاند، مانند فرزندان، همسر، خويشان، دوستان، مال، مقام و همه امورى كه به نوعى از آنها سودمند مى‌گردد و همچنين امور مقابل با آنها مانند مرگ و ساير مصيبت‌ها، همه را «فتنه و بلا» ى الهى مى‌شمارد. در اين آيات از جهت افراد نيز يك عموميت وجود دارد؛ يعنى همه افراد، مؤمن و كافر، درستكار و بزهكار، پيامبران و پايين‌تر از ايشان، در معرض بلا و امتحان هستند. پس اين يك سنت مستمر الهى است كه كسى از آن استثنا نمى‌گردد.[٣]

اين‌كه امتحان و ابتلا يك سنت جارى و بدون استثناى الهى براى همه افراد و در همه امور است، با شيوه تربيتى بودنِ ابتلا منافات ندارد؛ زيرا نحوه مواجهه ما با اين‌گونه امور مى‌تواند به عنوان يك شيوه تربيتى قلمداد شود؛ يعنى صبر در مشكلات و شكر در نعمات كه عمدتاً به نحوه عمل ما باز مى‌گردد، مى‌تواند خود از عوامل تربيت اخلاقى محسوب شود.

و قطعاً شما را به چيزى از [قبيل‌] گرسنگى و ترس، و كاهش در اموال و جان‌ها و محصولات مى‌آزماييم؛ و مژده ده شكيبايان را. [همان‌] كسانى كه چون مصيبتى به آنان برسد، مى‌گويند: «ما از آنِ خدا هستيم، و به‌سوى او باز مى‌گرديم».[٤]

افزون بر آن، گرچه در آياتْ خير و شر، نعمت و نقمت، سختى و سهولت، همگى از مصاديق امتحان و ابتلا شمرده شده و حتى در برخى روايات، نحوه عمل در مقام شكر و گشايش، را سخت‌تر از هنگام صبر و ناگوارى دانسته‌اند، ليكن آنچه بيشتر در مقام امتحان مورد نظر و توجه افراد است، درگيرى با پيشامدها و حوادث ناگوار و رنج‌آور است؛ چنان‌كه در آيه يادشده تصريح شده است كه با امور ترس‌آور و هولناك، گرسنگى، فقدان عزيزان و دلبندان، آفات و حوادث نسبت به اموال و سرمايه زندگى و ... كه در اصطلاح «مصيبت» گفته مى‌شود، شما را مى‌آزماييم. آمادگى براى استقبال از اين امور و نحوه مقابله ما با آنها، مى‌تواند

[١] - سوره انبياء، آيه ٣٥

[٢] - سوره تغابن، آيه ١٥

[٣] - الميزان، ج ٤، ص ٣٦

[٤] - سوره بقره، آيه ١٥٥ و ١٥٦